Мақалада қосымша визуализациялық диагностикалық әдістерді қолданбай-ақ электрокардиограмма (ЭКГ) параметрлеріне негізделген гемодинамикалық тұрғыдан маңызды аритмияларды (ГМА) жіктеу әдісі ұсынылады. Негізгі белгілер ретінде QRS комплексінің ұзақтығы, RR аралықтары және жүрек соғу жиілігі (ЖСЖ) анықталды. Аритмиялар MIT-BIH Arrhythmia Database деректер базасы негізінде жіктелді. ГМА-ны автоматты түрде анықтауға арналған визуализациялар мен логикалық алгоритм әзірленді. Зерттеудің мақсаты – тек электрокардиографиялық ерекшеліктерге негізделген гемодинамикалық маңызды аритмияларды жіктеудің алгоритмін әзірлеу және валидациялау. Ұсынылған әдістеме ЭКГ белгілерін аритмияларды диагностикалауда қолдануға арналған бұрын жарияланған зерттеулерге сүйенеді және шектеулі ресурстар жағдайында диагностикаға қолжетімділікті арттыруды мақсат етеді. Жұмыстың басты мақсаты – интерпретациялауға оңай инженерлік шешімдер арқылы жүрек аритмияларын диагностикалаудың қолжетімділігін арттыру.

Мақалада PID реттегіш коэффициенттерінің адаптивті параметрін қолдана отырып, бу қазандығындағы су деңгейін автоматты түрде реттеудің үш тізбекті каскадты жүйесі қарастырылады. Ұсынылған жүйенің ерекшелігі-әртүрлі сыртқы және ішкі бұзылуларда жылу энергетикалық жабдықтың тұрақты және сенімді жұмысын қамтамасыз ететін реттегіштердің параметрлерін адаптивті түзету үшін анық емес логиканы қолдану. Әзірленген басқару құрылымы өзара байланысты үш тізбекті қамтиды: қоректік су ағыны арқылы су деңгейін реттеу, бу ағыны арқылы реттеу және отын беру арқылы бу ағынын реттеу. Термофизикалық сипаттамаларды ескере отырып, екінші ретті модельдерді қолдану басқару дәлдігін арттыруға және энергия шығынын азайтуға мүмкіндік береді. Адаптивті баптау жүйесі басқару объектісінің ағымдағы күйіне байланысты PID реттегішінің коэффициенттерін автоматты түрде реттеуді қамтамасыз етеді. Адаптивті жүйе жылу процесінің сенімділігі мен тұрақтылығын арттыра отырып, екі фазалы ортаның ерекшеліктері мен өтпелі режимдерден туындаған су деңгейінің тұрақсыз ауытқуларын тиімді өтейтіні көрсетілген. Сандық модельдеу және талдау нәтижелері объектінің өзгеретін сипаттамалары, Шу, кідіріс және қоршаған орта параметрлері туралы шектеулі Ақпарат жағдайында ұсынылған тәсілдің тиімділігін растайды, бұл әсіресе күрделі көп байланысқан жүйелер үшін өте маңызды.

Мақалада студенттердің пікірлерін автоматты түрде жіктеу үшін қолданылатын LSTM, BiLSTM және RuBERT нейрожелілік архитектураларының салыстырмалы талдауы ұсынылған. Зерттеуде деректерді алдын ала өңдеуге, эмоционалдық реңк пен тақырыптық аспектілерді ескеріп қолмен белгілеуге, сондай-ақ корпустың сенімділігін Cohen’s kappa коэффициенті (0,82) арқылы бағалауға ерекше көңіл бөлінді. Эксперименттік нәтижелер RuBERT моделінің ең жоғары дәлдікке (Accuracy = 0,87) және F1-score = 0,85 көрсеткіштеріне қол жеткізгенін көрсетті, бұл t-тест нәтижелерімен статистикалық тұрғыдан расталды. Сонымен қатар, BiLSTM контексті екі бағытта ескерудің арқасында LSTM-мен салыстырғанда жақсы нәтижелер көрсетті. Қателерді талдау рекуррентті модельдердің бейтарап және теріс пікірлерді жиі шатастыратынын, ал трансформерлік архитектураның екіұшты тұжырымдар мен жасырын эмоциялық реңктерді дәлірек өңдейтінін көрсетті. Зерттеудің практикалық маңыздылығы студенттердің пікірлерін талдауды автоматтандыру үшін әзірленген тәсілді LMS пен цифрлық білім беру платформаларына интеграциялау мүмкіндігінде. Болашақ зерттеулер қазақ тіліндегі мәтіндер корпустарын кеңейтуді және RoBERTa, DeBERTa, ChatGLM сияқты заманауи трансформерлік модельдерді қолдануды қамтиды.

Бұл мақалада маршрутизацияның OSPF (Open Shortest Path First) және BGP (Border Gateway Protocol) протоколдарының көп деңгейлі желілік архитектуралардағы өнімділігі салыстырылады. Зерттеу барысында екі протоколдың нақты жұмыс өнімділігі Cisco Packet Tracer симуляторы арқылы тестіленіп бағаланды. Байланыс орнату уақыты, конвергенция жылдамдығы, ресурстарға түсетін жүктеме және маршрутизация саясатының икемділігі сияқты аспектілер қарастырылды.
Тестілеу нәтижелері көрсеткендей, OSPF протоколы байланыс орнатудың және конвергенцияның жоғары жылдамдығымен сипатталады, бұл оны автономды жүйелер ішінде, жоғары қолжетімділік пен минималды жауап уақыты қажет жағдайларда тиімді етеді. Ал BGP протоколы байланыс орнату мен конвергенцияда баяу болғанымен, үлкен ауқымдылық пен саясат икемділігін қамтамасыз етеді. Бұл оны желіаралық өзара әрекеттесу мен жаһандық желілер үшін оңтайлы таңдау етеді.
Сонымен қатар зерттеуде протоколдардың циклдерге төзімділігі, процессор мен жадқа түсетін жүктеме анықталып, BGP-нің ресурстарды аз пайдаланатыны анықталды. Бұл оны ауқымды және жоғары жүктемелі желілік ортада тиімді етеді.
Ұсынылған нәтижелер желі инженерлері мен әкімшілеріне желі архитектурасына және нақты талаптарға сай маршруттау протоколын таңдауда пайдалы бағыт-бағдар бола алады.

Дезинформация ауқымының, когнитивті манипуляциялардың және цифрлық медиадағы Үйлестірілген ақпараттық науқандардың қарқынды өсуі жағдайында ақпараттық операцияларды анықтау және талдау үшін Интеллектуалды әдістерді әзірлеу қажеттілігі туындайды. Бұл жұмыста ақпараттық әсер ету механизмдерін жүйелі түрде зерттеу үшін көп тілді аннотацияланған корпусты, білімнің онтологиялық базасын және білімнің семантикалық графигін біріктіретін тұжырымдамалық модель ұсынылады.
Зерттеу әдістемесі Telegram арналарынан, жаңалықтар порталдарынан және әлеуметтік желілерден жиналған хабарламалардан тұратын арнайы корпус құруды қамтиды. Деректер label Studio платформасын қолдана отырып, көп деңгейлі аннотациядан өтеді, мұнда сарапшылар негізгі нысандарды, соның ішінде әскери терминдерді, мақсатты аудиторияларды, дереккөздерді, актерлерді және эмоционалды бағалауды қолмен белгілейді. Аннотацияланған корпус OWL-де рәсімделген және mil_term әскери тезаурусымен байытылған доменнің онтологиясына семантикалық түрде сәйкес келеді, бұл терминологияның дәйектілігін және көптілді аналитиканы қолдауды қамтамасыз етеді.
Онтологиялық модель субъектілер, оқиғалар, тактика және әңгімелер арасындағы байланысты көрсететін білімнің RDF графигіне айналады. Жасырын заңдылықтарды анықтау үшін swrl ережелері қолданылады, ал SPARQL әзірлеген сұраулар күрделі аналитикалық заңдылықтарды, соның ішінде "актор – тактика – әңгіме – аудитория" тізбегін алуға мүмкіндік береді. Ұсынылған тәсіл ақпараттық ағындарды кешенді талдауға, қауіптерді ерте анықтауға және аналитикалық сценарийлерді құруға негіз болады, бұл оны көп тілді цифрлық ортадағы ақпараттық операцияларды зерттеуге және бақылауға қолдануға мүмкіндік береді.

Коронарлық жүрек ауруы әлемдік өлім мен мүгедектіктің негізгі себептерінің бірі болып қала береді. Уақтылы диагностика асқынуларды азайтып, денсаулық сақтау жүйесіне түсетін жүктемені жеңілдетеді. Дегенмен дәстүрлі әдістер қымбат, инвазивті және қолжетімділігі шектеулі. Соңғы зерттеулер машиналық оқытудың клиникалық тәжірибеде қолданылу мүмкіндігін растайды. Осыған байланысты тек клинико-демографиялық деректерді пайдаланып, визуализациясыз ауруды сенімді болжау мүмкін бе деген сұрақ туындайды.
Бұл жұмыстың мақсаты – мұндай модельдердің дәлдігі мен қолданбалық құндылығын бағалау. Біріктірілген протокол бойынша UCI Heart Disease деректер жиынында (n = 920) LightGBM алгоритмі оқытылып, мына нәтижелерге жетті: accuracy = 0.8696, precision = 0.8679, recall = 0.9020, F1-score = 0.8846. Нәтижелер алдыңғы визуализацияға сүйенген зерттеулерді толықтырды.
Зерттеу бірнеше алгоритмді бірдей алдын ала өңдеу мен валидация шарттарында салыстырды, ықтималдықтардың калибрленуін тексерді және SHAP әдісі арқылы интерпретация жасады. Талдау негізгі предикторлардың (мысалы, ST-сегмент депрессиясы) клиникалық біліммен сәйкес екенін көрсетті. Бұл модельді бастапқы скрининг пен қосымша диагностикаға жолдауда қолдануға болатынын дәлелдейді. Жалпы, ашық клиникалық деректерге негізделген калибрленген әрі түсіндірілетін алгоритмдер ресурсы шектеулі жағдайларда пациенттерді маршрутизациялауда құнды құрал бола алады.

Мақала цифрландырудың білім беру тәжірибесі мен мұғалімдердің кәсіби қызметіне әсерін бағалауға арналған. Зерттеудің мақсаты сандық құзыреттіліктердің қазіргі деңгейін, цифрлық құралдар мен жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын пайдалану сипатын, сондай-ақ олардың білім беру үдерісі мен студенттердің нәтижелеріне әсерін анықтау үшін педагогикалық қоғамдастықтан жиналған бастапқы деректерді талдау болды. Зерттеу әдістемесі әр түрлі білім беру ұйымдарының 832 оқытушы-профессорлар құрамының онлайн сауалнамасы арқылы жүргізілген сандық және сапалық сауалнамасын қамтиды. Деректерді жинау респонденттердің демографиялық сипаттамаларын, цифрлық құралдарды (MS Office, Kahoot) және ЖИ (ChatGPT, Gemini) пайдалану жиілігін, сабақта цифрлық технологияларды қолдануды (интерактивті тестілеу, AR), олардың оқушылардың мотивациясына және оқу үлгеріміне әсерін субъективті бағалауды, сондай-ақ біліктілікті арттыру қажеттілігін қамтыды.
Зерттеу нәтижелері сандық құралдарды белсенді түрде енгізуді, MS Office-ті жетекші қолдануды және ЖИ құралдарының танымалдылығын арттырды. Мұғалімдер цифрландырудың арқасында оқушылардың қызығушылығының (84,6%) айтарлықтай артқанын және материалды қабылдаудың жақсарғанын атап өтті. Сонымен қатар, жалпы оң динамикаға қарамастан, респонденттердің 4,4%-ы қабылдаудың төмендеуі немесе уақыт шығындары сияқты жағымсыз аспектілерді көрсетті. Мұғалімдердің интерактивті тапсырмаларды, AR технологияларын және ЖИ-ді меңгеруге деген жоғары қызығушылықтары анықталды, бұл одан әрі кәсіби даму сұранысын растайды. Алынған деректер біліктілікті арттырудың мақсатты бағдарламаларын әзірлеуге және цифрлық технологияларды білім беру ортасына интеграциялау стратегияларын оңтайландыруға эмпирикалық негіз береді.

Білім ландшафттарының жылдам түрленуі бейімделген оқыту тетіктерін қажет ететін қазіргі заманда жасанды интеллекттің білім берудегі интеграциясы енді футуристік көзқарас емес, қажеттілік болып табылады. Бұл мақалада оқу үдерісі барысында құзыреттерді меңгеруді бақылау, талдау және оңтайландыруға арналған күрделі интеллектуалды жүйе ұсынылған. Онтологиялық модельдеу және жиынтық-теориялық принциптермен толықтырылған нейрондық желі архитектурасына негізделген бұл жүйе оқытуды үздіксіз жетілдіру үшін құрылымдық, бірақ икемді негізді қамтамасыз етеді. Алты сигма DMAIC (анықтау-өлшеу-талдау-жақсарту-бақылау) әдістемесін пайдалана отырып, ұсынылған модель салалық және институционалдық талаптармен дәл сәйкестендіруді қамтамасыз ете отырып, деректерге негізделген талдау және итерациялық жақсартулар арқылы білім беру траекторияларын жүйелі түрде жақсартады.

Мақалада Қазақстандағы және басқа елдердегі ақпараттық қауіпсіздікті басқару жүйелерінің (АҚБЖ) аудитінің дәстүрлі әдістерінің салыстырмалы талдауы берілген. Мақалада аудит процесінде қолданылатын негізгі тәсілдер, соның ішінде ISO/IEC 27001 (Халықаралық стандарттау ұйымы/Халықаралық электротехникалық комиссия), NIST (Ұлттық стандарттар және технологиялар институты), GDPR (деректерді қорғаудың жалпы ережесі) және олардың әртүрлі юрисдикцияларда бейімделуі сияқты халықаралық стандарттар талқыланады. Әр әдістің артықшылықтары мен кемшіліктеріне, сондай-ақ әртүрлі елдердегі ақпараттық қауіпсіздікті басқару жүйелерінің жетілу дәрежесіне ерекше назар аударылады. Қазақстандағы ақпараттық қауіпсіздіктің ағымдағы жағдайы, оның ішінде нормативтік-құқықтық база және мемлекеттік және жеке ұйымдарда аудит тетіктерін іс жүзінде қолдану талданады. Мамандардың біліктілігінің жеткіліксіздігі, заманауи технологиялар мен стандарттарды енгізу проблемалары, сондай-ақ ведомствоаралық үйлестірудің жоқтығы сияқты ұйымдардың киберқауіпсіздікті қамтамасыз етуде кездесетін негізгі проблемалары мен қиындықтары атап өтілді. Мақалада әлемдік тәжірибені ескере отырып, АҚБЖ аудит әдістерін жетілдіру перспективалары қарастырылып, аудиттің тиімділігін арттыру және ақпараттық қауіпсіздік саласындағы ұлттық тәжірибені жетілдіру жолдары ұсынылады.
Зерттеу нәтижелері ақпараттық қауіпсіздік мамандары, аудиторлар, зерттеушілер, сондай-ақ қазіргі заманғы цифрлық трансформация жағдайында тәуекелдерді басқару және деректерді қорғаумен айналысатын ұйымдар үшін пайдалы болуы мүмкін.

Бұл зерттеу студенттердің академиялық нәтижелеріне білім беру деңгейінің әсерін талдауға бағытталған. Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары арасындағы айырмашылықтарды анықтау үшін дисперсиялық талдау (ANOVA) және Tukey post hoc тесті қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, мамандандырылған магистратура бағдарламалары мен докторантура студенттері бакалаврлармен салыстырғанда едәуір жоғары нәтижелерге жетеді. Бұл артықшылық олардың ғылыми бағыттылығымен, дербес оқу қабілеттерінің дамуы және өзінөзі реттеу дағдыларымен түсіндіріледі. Сонымен қатар, пәндердің күрделілігі студенттердің үлгерімін анықтайтын маңызды фактор екендігі дәлелденді. Талдау нәтижесінде кейбір техникалық пәндерде төмен орташа баллдар байқалды, ал деректер қорына және интернет технологияларына қатысты курстар жеңіл игерілетін болып шықты. Бұл зерттеу нәтижелері оқу бағдарламаларын қайта қарастыру, оқыту әдістерін бейімдеу және білім беру сапасын арттыру үшін құнды дереккөз болып табылады.

Медициналық кескіндер негізінде терең оқытуды қолдану көбінесе суреттердің шектеулі қолжетімділігіне және сыныптар теңгерімсіздігінің айқын байқалуына байланысты күрделене түседі. Мұндай жағдайда дәстүрлі машиналық оқыту алгоритмдерінің тиімділігі төмендейді. Генеративтік қарсылас желілер (GAN) бұл мәселені шешу үшін табиғи көрінетін синтетикалық суреттерді жасап, оқыту жиынтықтарын толықтыруға мүмкіндік береді. Бұл зерттеуде біз екі озық GAN архитектурасын, StyleGAN2 және StyleGAN3, екі ашық қолжетімді сүт безі кескіндерінің деректер жиынтығы негізінде салыстырдық: BUSI (ультрадыбыс, 210 қатерлі іс жағдайы) және CBIS-DDSM (маммография, 509 қатерлі іс жағдайы). FID және KID бойынша жүргізілді. BUSI деректерінде StyleGAN3 1000 эпохада FID = 140.7 және KID = 0.06 нәтижесін көрсетті, ал StyleGAN2 үшін FID = 259.7 және KID = 0.25 болды. CBIS-DDSM деректерінде StyleGAN3 FID = 90.6 және KID = 0.06 нәтижесін берді, ал StyleGAN2 сәйкесінше FID = 124.8 және KID = 0.10 көрсетті. Бұл нәтижелер StyleGAN3 моделі шектеулі деректер жағдайында табиғиға ұқсас әрі әртүрлі суреттерді синтездей алатынын, бірақ сонымен бірге оқыту уақытының ұлғаюына әкелетінін көрсетеді. Ал StyleGAN2 салыстырмалы түрде төмен есептеу шығындарымен ұқсас сапаға қол жеткізе алады. Зерттеу нәтижелері медициналық суреттерді генерациялау әлеуетін және сапа мен тиімділіктің деректерді көбейту (data augmentation) үшін тепе-теңдігін көрсетеді.

Бұл мақала педагогтардың цифрлық құзыреттерін (ЦҚ) қалыптастырудың каскадты моделін әзірлеуге және жан-жақты талдауға арналған. Модель жаһандық цифрландыру және Қазақстан Республикасындағы білім беруді дамыту жөніндегі ұлттық стратегия талаптарына жауап береді. Модель үш өзара байланысты кезеңнен тұрады: бірінші кезең – мотивациялық-мақсатты, әдіснамалық, мазмұндық-технологиялық және реттеуші-нәтижелік блоктарды қамтитын жүйелендірілген ЦҚ қалыптастыру үдерісі; екінші кезең – қалыптасқан ЦҚ-ны күнделікті педагогикалық қызметте тікелей қолдану; үшінші кезең – осы құзыреттердің білім алушылардың академиялық нәтижелеріне ықпалын бағалау.
Жұмыста модельдің әрбір кезеңіне терең талдау жасалады, принциптері, цифрлық экожүйесі, оқыту әдістері мен құралдары, сондай-ақ бағалау жүйесі сипатталады. Қазақстандағы цифрландыру контекстіне ерекше назар аударылады, мемлекеттік бағдарламалар мен нормативтік құжаттар аясында педагогтардың заманауи цифрлық дағдыларды игеруінің сыни маңыздылығы атап өтіледі. Модельдің практикалық маңыздылығын дәлелдеу үшін 1352 мұғалімді қамтыған кең ауқымды эмпирикалық зерттеудің алғашқы кезеңінің нәтижелері ұсынылады. Бұл сауалнама педагогикалық қауымдастықтың интерактивті сабақ форматтарын меңгеруге және толықтырылған шындық (AR) пен генеративті жасанды интеллект (GenAI) технологияларын енгізуге жоғары қызығушылығын айқын көрсетті.
Мақалада сондай-ақ ұсынылған модельдің шетелдік және отандық цифрлық педагогика саласындағы зерттеулермен салыстырмалы талдауы жүргізіліп, ортақ үрдістер мен ерекше сынқатерлер айқындалады. Сауалнаманың алғашқы кезеңінің нәтижелері, олардың модельді бейімдеу мен жетілдіруге әсері талқыланады. Болашақ зерттеулердің келешегі, оның ішінде AR технологияларымен жұмыс істеуге және интерактивті оқыту формаларын дамытуға бағытталған оқыту модулінен кейін жүргізілетін сауалнаманың екінші кезеңі белгіленген.
Осылайша, мақала педагогтардың цифрлық құзыреттерін қалыптастырудың теориялықәдіснамалық негіздерін дамытуға және оларды цифрлық білім беру ортасында практикалық іске асыруға үлес қосады.

Жоғары білім саласындағы цифрлық трансформация тек технологиялық жаңғыртумен шектелмейтін стратегиялық және кешенді өзгеріс болып табылады, ол институционалдық құрылымдарды, басқару тәжірибелерін және педагогикалық тәсілдерді қамтиды. Бұл зерттеу жұмысында біз Қазақстандағы цифрлық трансформацияның эволюциясын, атап айтқанда информатизациядан және цифрландырудан толыққанды трансформацияға дейін 44 жарияланымды (оның ішінде 23 зерттеуді) жүйелі талдау арқылы қарастырамыз. Алынған нәтижелер университеттердің цифрлық трансформациясының құрылымдық моделін ұсынамыз, сонымен қатар цифрлық трансформация үш аспектіні біріктіреді: стратегиялық басқару мен институционалдық процестер, технологиялық экожүйелер мен педагогикалық инновациялар, сондай-ақ адами капиталды дамыту болып табылады. Бұл модель цифрлық алшақтықты азайтуға, институционалдық тиімділік пен бәсекеге қабілеттілікті арттыруға арналған негіз ретінде қызмет етеді.

Құбырлардың тұтастығы мен қауіпсіздігі суды, мұнайды және газды тасымалдау үшін өте маңызды, бірақ дәстүрлі тексеру әдістері ресурстарды көп қажет етеді және ақауларды анықтауды кейінге қалдырады. Бұл жұмыстың мақсаты күрделі визуализация әдістері мен жасанды интеллект алгоритмдерін қолдана отырып, құбыр ішіндегі мәселелерді анықтауға, локализациялауға және жіктеуге қабілетті автономды роботтық жүйені құру болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін мультимодальды дәлдікті арттыратын сенсорлар (жоғары ажыратымдылықтағы RGB камералары, ультрадыбыстық және инфрақызыл сенсорлар) Canny жиегі детекторы және DBSCAN кластерлеу алгоритмі сияқты деректерді өңдеу әдістерімен пайдаланылды. Зерттеу тәсілдеріне автономды навигацияға арналған модульдік робот платформасын құру, терең нейрондық желілерді үйрету үшін синтетикалық деректерді жасау және әртүрлі материалдар мен өлшемдегі құбыр желілерінде эксперименталды валидация кіреді. Эксперименттік нәтижелер жүйенің қолданыстағы тәсілдерден асып түсетінін көрсетеді, бұл оны профилактикалық қызмет көрсету, нормативтік талаптарға сәйкестік және құбыр қауіпсіздігін арттыру үшін құнды құрал етеді.

Зерттеу жұмысы Қазақстандағы табиғи газ өндірудің 2000-2024 жылдардағы тарихи деректеріне машиналық оқыту және уақыт қатарларын статистикалық модельдеу әдістерін қолдану арқылы сенімді болжамдық модель құруға бағытталған. Жұмыста ARIMA, Holt–Winters, кешіктірілген мәндері бар сызықтық регрессия, Random Forest және градиенттік бустинг модельдері қарастырылып, салыстырылды. Модельдер дәлдігі MAE, RMSE және R² сияқты стандартты метрикалар арқылы бағаланды. Салыстыру нәтижелері бойынша, барлық әдістердің ішінде Holt–Winters экспоненциалды тегістеу әдісі ең жоғары болжау дәлдігін қамтамасыз ететіні анықталды. Бұл модель 2025-2027 жылдарға газ өндіру көлемін болжау үшін таңдалды. Болжамға сәйкес, 2025-2027 жылдары табиғи газ өндіру көлемінің анықталған үрдістік және маусымдық заңдылықтары сақтала отырып, одан әрі біртіндеп өсуі күтіледі. Алынған нәтижелер тарихи статистикалық деректермен жұмыс барысында заманауи машиналық оқыту алгоритмдерін классикалық уақыт қатарлары әдістерімен үйлестіру тиімді екенін көрсетеді. Жұмыстың практикалық маңыздылығы – әзірленген болжамдық модель газ саласында стратегиялық жоспарлауды неғұрлым негізделген түрде жүргізуге және ресурстарды басқару тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Ғылыми-зерттеу жұмысы аясында (ЖРН AP23489791) блокчейн технологиясы негізінде онлайн-дауыс беру жүйесі әзірленіп, енгізілді. Бұл мақала осы жүйе жасаған деректерді талдау және визуализациялау үшін Power BI Business Intelligence құралының әдіснамасы мен практикалық қолданылуына бағытталған. Blockchain дауыс беру жүйелеріндегі деректерді талдау үшін Power BI сияқты бизнесті талдау құралдарын пайдалану олардың өнімділігін, қауіпсіздігін және ашықтығын растау үшін маңызды қадам болып табылады. Блокчейн-хронологиялық реттелген блокчейннен тұратын орталықтандырылмаған сандық тізілім. Электрондық дауыс беру контекстінде бұл блоктарда әртүрлі операциялар болуы мүмкін транзакциялар бар: сайлаушылар мен кандидаттарды тіркеу, дауыс беру, нәтижелерді санау.
Блокчейндегі деректердің негізгі сипаттамалары, оларды дауыс беру және кейінгі талдау жүйелеріне қолайлы етеді: өзгермейтіндік (иммунитет), мөлдірлік (транспаренттілік), орталықсыздандыру (орталықсыздандыру), бақылау (Traceability). Әрбір транзакцияда жүйедегі барлық операцияларды бақылауға мүмкіндік беретін бірегей идентификатор мен уақыт белгісі бар.
Жұмыс Power BI күрделі және таратылған блокчейн деректерін көрнекі және оңай түсіндірілетін Графиктер мен бақылау тақталарына қалай түрлендіруге мүмкіндік беретінін көрсетеді, бұл дауыс беру жүйесінің өнімділігін, қауіпсіздігін және ашықтығын бағалау үшін өте маңызды. Негізгі көрсеткіштер мен визуализациялар ұсынылған және блокчейн деректерін аналитикалық құралмен біріктіру процесі сипатталған. Нәтижелер Power BI пайдалану орталықтандырылмаған жүйелердің артықшылықтарын тексеру және көрсету үшін тиімді тәсіл екенін растайды.

Бұл мақалада топырақ құрамын жоғары дәлдікпен картаға түсіруге арналған GPS-навигациясы мен жасанды интеллект технологияларын біріктіретін автоматтандырылған мобильді кешенді әзірлеудің ғылыми негіздері жан-жақты қарастырылады. Топырақ-климаттық жағдайы айтарлықтай әртүрлі Қазақстан аумағы үшін мұндай кешендердің маңызы ерекше жоғары. Әдеби шолу барысында VIS-NIR спектроскопиясы, машиналық оқыту әдістері, регрессиялық модельдер, детерминация коэффициенті (R²), RMSE қателік көрсеткіштері және геоақпараттық жүйелерді интеграциялау мүмкіндіктері кеңінен талданады. Топырақ құрамын жедел бағалауға арналған автоматтандырылған мобильді платформаларды енгізу далалық зерттеулердің тиімділігін арттырып, зертханалық зерттеулердің уақыттық шығындарын азайтады.
Зерттеу Қазақстанның қара топырақ, каштан топырақ және сортаң жер аймақтарында заманауи технологияларды қолданудың перспективаларын ашады. Жасанды интеллект негізіндегі алгоритмдер спектралдық деректерді өңдеу арқылы азот, фосфор, калий, органикалық көміртек сияқты элементтердің кеңістіктік таралуын жоғары дәлдікпен анықтауға мүмкіндік береді. GPS және RTK-навигация жүйелерінің қосылуы топырақ нүктелерін географиялық тұрғыдан дәл белгілеуге жағдай жасайды, бұл өз кезегінде сандық карталардың ажыратымдылығын 3-7 метрге дейін көтереді.
Сонымен қатар, автоматтандырылған мобильді кешендер агроэкологиялық мониторингтің тиімділігін арттырып, егіншілік жүйелерінің тұрақтылығын жақсартады. Мұндай жүйелер тыңайтқыштарды дәл қолдануға, топырақ құнарлылығын бақылауға, эрозия және сортаңдану процестерін жедел бағалауға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері Қазақстан жағдайында жасанды интеллект пен GPS біріктірілген мобильді жүйелерді енгізу ауыл шаруашылығында ресурстарды оңтайландырудың маңызды құралы екенін дәлелдейді.

Қазақстан шөлейттену мен жердің тозу проблемасымен бетпе-бет келіп отыр, әсіресе оңтүстік облыстар мен Арал өңірінде жыл сайын шамамен 150 миллион тонна тұздың тасымалдануы экологиялық жағдайдың нашарлауына алып келеді. Топырақты тұрақтандырудың негізгі құралдарының бірі 6 миллион гектардан астам жерді алып жатқан сексеуіл. Дегенмен, оның тұқымын жинаудың дәстүрлі әдістері тиімсіз, бұл орманды қалпына келтіру мүмкіндіктерін шектейді.
Бұл зерттеудің мақсаты қазіргі заманғы технологияларды, соның ішінде жасанды интеллект (ЖИ), қашықтықтан зондтау және робототехниканы қолдана отырып, сексеуіл тұқымын жинаудың автоматтандырылған жүйесін әзірлеу үшін бар әдебиеттерді талдау болып табылады. Зерттеу барысында спутниктік деректер (KazEOSat, Sentinel), терең оқыту алгоритмдері (CNN, Random Forest), ұшқышсыз ұшатын аппараттар (ҰҰА), IoT жүйелері және перспективалы инновациялық технологиялар зерттелді.
Мақалада заманауи технологиялық шешімдерді пайдалана отырып, ормандарды қалпына келтіру шараларының тиімділігін арттыру және өсімдіктердің тіршілігін жақсарту үшін айтарлықтай әлеуетті көрсетеді. Зерттеу нәтижелері бұл технологиялардың Арал өңірін тұрақты жасылдандыруға елеулі үлес қоса алатын мүмкіндіктері анықталды. Дегенмен де, олардың Қазақстан жағдайына бейімделуі қосымша зерттеулерді қажет етеді.

Теміржолдар қазіргі заманғы тасымалдаудың ажырамас бөлігі болып қала береді, дегенмен олардың қауіпсіз жұмыс істеуі көбінесе жолдардың нақты жағдайымен анықталады. Зерттеу теміржол инфрақұрылымындағы ақауларды анықтаудың әртүрлі әдістерін қарастырады және оларды екі санатқа бөледі: статикалық және динамикалық әдістер. Әртүрлі елдер жолдарды бақылау үшін әртүрлі құралдарға сүйенеді және бұл мақалада бұл құралдар олардың қаншалықты дәл екендігі, қанша аумақты қамтитыны және оларды пайдалану қаншалықты қиын немесе қымбат екендігі сияқты практикалық факторларға байланысты салыстырылады. Артықшылықтары мен кемшіліктерін тізімдеудің орнына, біз әр әдістің қай жерде жақсы жұмыс істейтінін көрсетуге тырысамыз. Деректерді түсіну үшін диаграммалар мен қорытындылар сияқты көрнекіліктер қосылды, бұл әр тәсілдің қай жерде сәйкес келетінін көруді жеңілдетті. Талдаудың бір бөлігінде теміржолдың белгілі бір ерекшеліктері, мысалы, рельстердің қаншалықты кең екендігі немесе сыртқы рельстің қаншалықты көтерілгендігі – тексеру әдістерін таңдауға қалай әсер ететініне ерекше назар аударылады. Соңғы уақытта ақылды диагностикаға көшу жүріп жатыр. Жасанды интеллект, тректерді цифрлық модельдеу (цифрлық егіздер деп аталады) және бір уақытта көптеген сенсорларды қолданатын жүйелер сияқты технологиялар қарқын алуда. Бұл құралдар бақылау тексерулерін жүргізу тәртібін өзгертеді және ақауларды ерте анықтаудың жаңа мүмкіндіктерін ұсынады. Бұл мақалада әдістердің тізімі ғана емес, сонымен қатар қандай тәсілдің қандай контекстке сәйкес келетінін түсіну үшін нақты құрылым берілген. Нәтижелер көлік бригадаларына жолдарға қалай күтім жасау керектігін дәл реттеуге және жүйені ұзақ мерзімді перспективада сенімдірек етуге көмектеседі.

Мақалада мазмұн, UX/UI дизайны және цифрлық қауіпсіздік аспектілерін қамтитын балаларға рналған электрондық оқыту қолданбаларын әзірлеуге қойылатын заманауи талаптарға жүйелі шолу берілген. EdTech секторының қарқынды өсуі және мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы пайдаланушылар санының артуы жағдайында сапалы, инклюзивті және қауіпсіз цифрлық мазмұнға қажеттілік артады. Зерттеу ғылыми және нормативтік әдебиеттерді, халықаралық стандарттарды (ISO, COPPA, GDPR-K), сондай-ақ білім беруді цифрландыру деңгейі жоғары елдердің (АҚШ, Финляндия, Оңтүстік Корея, Австралия) тәжірибелерін талдауға негізделген.
Балалардың білім беру қосымшаларына сәйкес келетін негізгі техникалық және дизайн критерийлері: балалардың жас және когнитивті ерекшеліктеріне бейімделу, интерфейстің қол жетімділігі мен қарапайымдылығы, визуалды және когнитивті шуды азайту, цифрлық этика мен құпиялылық принциптерін сақтау. Мақсатты аудитория-балалардың қатысуымен UX тестілеу мәселелеріне, сондай – ақ қосымшалардың лицензиялық сараптамасына қойылатын талаптарға ерекше назар аударылады.
Графомоторлық дағдыларды дамытуға бағытталған қосымшалардың мысалдары олардың функцияларын, платформаларын және тілдік бейімделуін көрсете отырып талданды. Мақалада педагогикалық міндеттерді де, техникалық шектеулерді де ескере отырып, балаларға арналған цифрлық өнімдерді әзірлеу кезінде пәнаралық тәсілдің қажеттілігі көрсетілген.
Ұлттық және халықаралық стандарттарды одан әрі дамыту қажеттілігі туралы қорытынды жасалды, әсіресе жасанды интеллект технологияларын балалар қосымшаларына біріктіру аясында. Ұсынылған жұмыс цифрлық білім беру саласында жұмыс істейтін зерттеушілер, тәрбиешілер мен әзірлеушілер үшін әдіснамалық негіз бола алады.

Жоғары сапалы молибден кендерінің азаюы және күрделі сульфидті концентраттарды өңдеу қажеттілігі гидрометаллургия өнеркәсібі үшін елеулі қиындықтар тудырады. Қолмен есептеуге негізделген эксперименттік деректерді өңдеудің дәстүрлі әдістері еңбек сыйымдылығының жоғарылығымен, есептеу қателері қаупімен және ақпараттың бөлшектенуімен сипатталады. Бұл жұмыста молибденит концентраттарын гидрометаллургиялық өңдеуді модельдеуге және талдауға арналған арнайы ақпараттық жүйені әзірлеу сипатталады. Бағдарламалық қамтамасыз ету Django веб-фреймворкі негізінде іске асырылған және эксперименттік деректерді енгізу, сілтісіздендіру және сорбция процестерінің материалдық балансын автоматты түрде есептеу, сондай-ақ интерактивті талдамалық панельдер арқылы нәтижелерді визуализациялау модульдерін қамтиды. Жүйе 6 сілтісіздендіру эксперименті және 9 молибден сорбциясы эксперименті деректері бойынша сыналды. Модульдік үш деңгейлі архитектура шешімнің масштабталуын және оны басқа гидрометаллургиялық процестерді модельдеу үшін бейімдеу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Әзірленген калькуляторлар қосымша физикалық эксперименттер жүргізбестен технологиялық циклдің әртүрлі кезеңдерінде молибденді алу дәрежесін болжауға мүмкіндік береді. Жұмыстың практикалық маңыздылығы зерттеушілер үшін бірыңғай ақпараттық кеңістік қалыптастыратын, эксперименттердің ашықтығы мен қайталанымдылығын қамтамасыз ететін, сондай-ақ молибденит концентраттарын өңдеу технологиясын өнеркәсіптік масштабтауға негіз қалайтын технологиялық процестің цифрлық егізін жасауда.

Бұл мақалада білім беру жүйелерінде білім алушылардың оқу үлгерімінің динамикасын модельдеудің және болжаудың заманауи тәсілдері машиналық оқыту (МО) әдістерін қолдану арқылы қарастырылады.
Зерттеу қолданыстағы әдістемелік тәсілдерді, дайын шешімдер мен коммерциялық платформаларды егжей-тегжейлі талдауды, білім беру саласында деректерді талдау алгоритмдерін пайдалануды сипаттайтын әдеби көздерге шолуды, сонымен қатар жеке (меншікті) модельді әзірлеуге қажет деректерді жинауды, өңдеуді, әдістер мен алгоритмдерді таңдауды және білім алушылардың оқу үлгерімін болжауды қамтиды.
Зерттеу барысында қолданыстағы әдістемелік тәсілдер, дайын шешімдер мен коммерциялық платформалар егжей-тегжейлі талданады, білім беру саласында деректерді талдау алгоритмдерін қолдануға арналған әдебиеттерге шолу жасалды және деректерді жинау, өңдеу, модельдер мен алгоритмдерді таңдау, оқу үлгерімін болжауды қамтитын жеке (меншікті) модель әзірленді.
Білім беру процесін талдауға, болжауға және оңтайландыруға қажет машиналық оқыту әдістері пайдаланатын бірқатар танымал дайын шешімдер мен коммерциялық платформалар зерттелді:Blackboard Predict, Civitas Learning, Knewton Adaptive Learning Platform, DreamBox Learning, IBM Watson Education, SAS Campus Analytics.
Болжау нәтижесіне әсер ететін жалпы атрибуттардың салмақтары зерттелді және жеке белгілердің болжамдарға қалай әсер ететіні талданды.
Мақалада нейрондық желілерді қолдану болжау дәлдігін едәуір арттыратыны көрсетілген, сондықтан олар білім беру мекемелерін басқарудың және жедел басқарушылық шешімдерді қабылдаудың маңызды құралы болып табылады. Алайда, бұл алгоритмнің кемшілігі – есептеу қуаты төмен компьютерлерде МО уақытының ұзақтығы. Сондықтан жеке (меншікті) модельді әзірлеу барысында басқа алгоритмдер де қарастырылды.
Зерттеу нәтижелері сызықтық регрессиямен салыстырғанда ансамбльдік әдістердің болжау қателіктерін едәуір төмендететінін және оқыту мен болжауға әлдеқайда аз уақыттың жұмсаланатынын көрсетті.

Мақалада машиналық оқытуды (ML), serverless-архитектураны және киберқауіпсіздік шараларын біріктіретін шағын және орта бизнес (ШОБ) үшін адаптивті бизнес-процестерді басқару жүйесін (BPM) іске асыру және тиімділігін бағалау бойынша кейс-стади ұсынылған. Зерттеу автордың алдыңғы жұмыстарына негізделген [1, 2], онда автоматтандырылған ақпараттық жүйелерді (ААЖ) жобалау әдістері талданды және жүйенің тұжырымдамалық моделі жасалды. Тақырыптың өзектілігі дәстүрлі жүйелер (ERP/CRM) жоғары шығындар мен бейімделудің төмендігіне байланысты жиі тиімсіз болатын Қазақстан мен Ресей сияқты дамушы экономикалардың ШОБ-автомат автоматтандыру қажеттілігінің артуына байланысты. Мақсатқұпиялылық үшін деректерді модельдеуді қолдана отырып, екі ойдан шығарылған, бірақ шынайы жағдайда (бөлшек сауда және қызметтер) енгізу арқылы жүйенің ROI-ін бағалау.
Әдістеме енгізуге дейінгі және кейінгі көрсеткіштерді жинауды (процестерді өңдеу уақыты, шығындар, қауіпсіздік деңгейі), A/B тестілеуін және журналдарды талдауды қамтиды. Болжалды талдаудың ML модельдері үшін TensorFlow бар Python, serverless компоненттері үшін AWS Lambda және қауіптерді бағалау үшін OWASP құралдары қолданылады. Нәтижелер шығындардың 25-30% төмендеуін, ML арқасында бейімделудің 35-40% жақсаруын және осалдықтарды анықтау арқылы киберқауіпсіздік деңгейінің жоғарылауын көрсетеді. Этикалық аспектілерге деректерді анонимизациялау және GDPR тәрізді стандарттарды сақтау жатады.  Нәтижелер масштабтау бойынша ұсыныстармен және бұлттық қызметтерге тәуелділік сияқты шектеулерді талқылай отырып, ШОБ үшін жүйенің артықшылықтарын растайды.

Бұл мақалада медиаөнер саласында деректерді визуализациялау үдерістерін цифрландырудың мәні мен оның шығармашылық тәжірибеге ықпалы қарастырылады. Қазіргі таңда ақпарат көлемінің ұлғаюы мен күрделене түсуі визуалды деректермен жұмыс істеудің жаңа тәсілдерін қажет етеді. Осы тұрғыда растрлық, векторлық, үшөлшемді (3D) және фракталды графика сияқты негізгі визуализация құралдары талданып, олардың медиаөнердегі орны сипатталады. Сондай-ақ анимация, интерактивті инфографика, виртуалды және толықтырылған шындық (VR/AR), бұлттық жүйелер секілді ІТ-технологиялардың шығармашылық жобаларды дамытудағы маңызы ерекше аталып өтеді.
Мақалада ақпараттық және салыстырмалы талдау әдістері негізінде медиаөнер мен арттерапиядағы цифрлық тәжірибелер зерделенді. Еуропа, АҚШ және Азия елдеріндегі көрмелер, онлайн платформалар мен әлеуметтік желілер арқылы жүзеге асырылып отырған арт-терапия тәжірибесі қарастырылып, олардың артықшылықтары сипатталды. Әсіресе халықаралық деңгейде кең таралған онлайн арт-терапияның психологиялық қолдау мен шығармашылық қабілеттерді дамытудағы рөліне назар аударылды. Сонымен қатар Қазақстан жағдайындағы алғашқы қадамдар баяндалып, шетелдік үлгілермен салыстырмалы түрде талқыланды.
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, медиаөнерде цифрландыруды енгізудегі негізгі қиындықтар техникалық инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, кадрлық әлеуеттің әлсіздігі және әдістемелік тұрғыдағы шектеулермен байланысты. Дегенмен интеграциялық мүмкіндіктер кең: халықаралық тәжірибені енгізу, заманауи технологияларды бейімдеу және кәсіби мамандарды даярлау бұл саланың дамуына жол ашады. Қорытынды бөлімде медиаөнер мен арт-терапияны цифрлық форматта дамытуға арналған ұсыныстар ұсынылып, олардың практикалық маңызы айқындалды.

Бұл зерттеу қазақ тіліндегі жек көрушілік сөздерін автоматты түрде анықтауға арналған терең оқыту әдістеріне негізделген жаңа интеллектуалды жүйені ұсынады. Қазақ тілінің ресурсы 
аз тіл ретіндегі ерекшелігіне ерекше назар аударылады, мұнда шектеулі тілдік деректер сенімді үлгілерді құруда елеулі қиындықтар туғызады. Сөйлеу контексттерінің кең ауқымын қамтитын көптілді деректер корпусы әртүрлі онлайн-көздерді – әлеуметтік медиа, форумдар және жаңалықтар порталдарын пайдалану арқылы жасалды және алдын ала өңделді. Тиімділікті арттыру үшін гибридті архитектура ұсынылды, оның ішінде конволюциялық нейрондық желілер (CNN), екі жақты ұзақ қысқа мерзімді жадылар (BiLSTMs) және Трансформатордың назар аудару механизмдері. Дәлдік, еске түсіру, F1 критерийі және дәлдік көрсеткіштерін қолдану арқылы бағалау ұсынылған модельдің дәстүрлі машиналық оқыту алгоритмдерінен артықшылығын көрсетті.
Зерттеу нәтижелері қазақ тіліндегі мәтіндерді өңдеудің заманауи әдістерін жетілдіруге, мазмұнды автоматты түрде модерациялау жүйесін дамытуға және қазақтілді пайдаланушылар үшін қауіпсіз, инклюзивті және тұрақты цифрлық экожүйе қалыптастыруға елеулі үлес қосады.

Мақалада Saber посткванттық криптографиялық алгоритмінің CPU-FPGA ендірілген платформасында гибридтік аппараттық-бағдарламалық жүзеге асырылуын әзірлеу және оңтайландыру мәселесі қарастырылады. Зерттеудің басты мақсаты – шектеулі есептеу ресурстары жағдайында посткванттық кілт алмасу сұлбаларының өнімділігін, энергия тиімділігін және қауіпсіздігін арттыру, сондай-ақ жанама арналар арқылы шабуылдарға төзімділікті қамтамасыз ету.
Ұсынылған архитектура ARM процессорының және FPGA ядросының есептеу мүмкіндіктерін біріктіріп, жүктемені процессор мен аппараттық жеделдеткіш арасында тиімді бөледі. Аппараттық бөлікте көпмүшелі көбейту мен SHA-3 хэштеу операциялары конвейерлік түрде іске асырылған, ал бағдарламалық бөлік деректер ағындарын басқару, есептеулерді синхрондау және тұтастықты бақылауға жауап береді. CPU мен FPGA арасында тұрақты кідіріс уақыты бар интерфейс қолданылып, операциялардың орындалу уақытының тұрақтылығын және уақыттық шабуылдарға төзімділігін қамтамасыз етеді.
Алгоритмнің бағдарламалық, аппараттық және гибридтік үш нұсқасы салыстырылып, 35–50 % жылдамдық артуы тіркелді. TVLA әдісімен жүргізілген ағып кетуге тұрақтылық талдауы энергия профилі мен құпия деректер арасындағы байланыс жоқ екенін растады. Ұсынылған шешімдер мобильді роботтар, теңіздегі ұшқышсыз платформалар, өндірістік телеметриялық желілер және IoT жүйелерінің байланыс арналарының жоғары деңгейлі қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қолданыла алады.

Жүрек-қантамыр аурулары (ЖҚА) әлемдік өлім-жітім құрылымында алдыңғы орында тұр және қоғамдық денсаулық сақтау жүйесіне айтарлықтай ауыртпалық түсіреді. Осыған байланысты ауруды ерте кезеңде анықтау, тәуекелдерді инвазивті емес тәсілдермен бағалау және профилактикалық шараларды уақытылы қолдану ерекше маңызды. Жүрек соғу жиілігінің вариабельдігі (ЖСЖВ) автономды жүйке жүйесінің теңгерімін бағалауда сенімді көрсеткіш ретінде белгілі. Алайда клиникалық тәжірибеде ЖСЖВ негізінен ұзақ мерзімді ЭКГ тіркеулері арқылы өлшенеді, бұл қымбаттылығына, инвазивтілігіне және қолжетімділігінің шектеулілігіне байланысты кең ауқымды қолдануға кедергі келтіреді.
Фотоплетизмография (ФПГ) қарапайымдылығы мен арзандығының арқасында кеңінен таралған, бірақ ЖСЖВ метрикаларының ишемиялық жүрек ауруын (ИЖА) диагностикалаудағы тиімділігі толық зерттелмеген. Осы жұмыста арнайы әзірленген арзан Zhurek құрылғысы пайдаланылды. Құрылғыдан алынған сигналдар машиналық оқыту әдістерімен өңделіп, ИЖА баржоғын анықтау міндеті қойылды. Алынған нәтижелер айтарлықтай болды: Zhurek құрылғысы арқылы алынған деректер негізінде жасалған модельдер 90,82% дәлдікпен ИЖА-ны болжай алды. Үш арналы Холтер-ЭКГ құрылғысымен салыстырғанда нәтижелер қанағаттанарлық келісімділік көрсетті, бұл әдістің клиникалық құндылығын арттырады.
Сонымен қатар SHAP және өзара ақпаратты талдау жиіліктік аймақ көрсеткіштерінің (HF, LF) негізгі дискриминаторлар ретіндегі маңызын растады. CTGAN арқылы теңгерімдеу оқыту тұрақтылығын күшейтіп, модельдердің орнықтылығын арттырды. Зерттеу нәтижелері ФПГ негізінде ИЖА скринингі қолжетімді, түсіндірілетін әрі экономикалық тиімді әдіс бола алатынын дәлелдейді. Болашақта көпорталықты зерттеулер жүргізу, белгілер жиынтығын кеңейту және әдісті киілетін құрылғыларға енгізу жоспарлануда.

Бұл мақала бағдарламалы анықталған желілердегі (SDN) қауіпсіздік саясатын оңтайландыру мәселесін қарастырады. Авторлар бұл мәселені шешуді көптеген мақсаттарды эволюциялық оңтайландырудың тиімді алгоритмі NSGA-II арқылы ұсынады. Ұсынылған тәсіл желілік қауіпсіздікті қатаң сақтау қажеттілігі мен шектеулі есептеу ресурстарының қолжетімділігі арасындағы теңгерімге қол жеткізуге бағытталған. Трафикті сүзу тиімділігіне айтарлықтай әсер ететін деректерді берудің кешігуі және TCAM кестесінің өлшемі сияқты факторларға ерекше назар аударылады. Қауіптердің ықтималдығын бағалауды, мақсат функциясын қалыпқа келтіру әдістерін және ереже қайшылықтары үшін айыппұл коэффициенттерін пайдалануды қамтитын мақалада әзірленген модель негізінде оңтайландыру үш негізгі параметр бойынша орындалды: шабуыл қаупі, желі кідірісі және TCAM жүктемесі. Модельдеу Mininet және Ryu пакеттерін пайдалана отырып, қалыпты, аралас және шабуыл сияқты үш желі жұмысының сценарийін қамтыды. Ұсынылған әдісті дифференциалды эволюциямен (DE) және ашкөз алгоритммен (Greedy) салыстыру NSGA-II Парето шекарасы бойынша оңтайлы шешім бөлуге қол жеткізетінін, тезірек біріктірілетінін және сүзу дәлдігін сақтайтынын көрсетті. Сондай-ақ, қағазда ұрпақ ауысуларының, ауыспалы графиктердің және жүктеме профильдерінің визуализациясы ұсынылған. Қорытындыда ұсынылған үлгіні ONOS және OpenDaylight контроллерлерімен біріктіру әлеуеті талқыланады және Deep Reinforcement Learning, Federated Learning және Explainable AI негізіндегі гибридті шешімдерді пайдаланудың орындылығы талқыланады.

Қазіргі уақытта әртүрлі салаларда ортадан тепкіш жабдықтардың көптеген түрлері қолданылады. Олардың ішінде: үздіксіз жұмыс істейтін шнекті сүзгіш центрифугалар, пульсациялық, инерциялық, тұнбаны дірілдетіп түсіру және шнекті тұндырғыш центрифугалар. Бұл тамақ және ет өнеркәсібінде қолданылатын және сұйық біртексіз жүйелердің жоғары сапалы бөлінуін қамтамасыз ететін ең тиімді жабдық болып табылады [1].
Тамақ өнеркәсібінде қолданылатын шнекті құрылғылар тасымалдау және престеу шнектеріне бөлінеді.
Престеу шнектері оның физикалық қасиеттерін, пішінін және қатты және сұйық фазалар арасындағы қатынасын өзгерту үшін өнімде жоғары қысым жасау үшін тағайындалады.
Престеу шнектерінің ерекшелігі - 6-20 МПа дейінгі жоғары қысым және 5-30 айн/мин төмен айналу жиілігі.
Өнімді жылжыту үшін тасымалдау шнектері бар. Олар қосымша мөлшерлеу, араластыру функцияларын орындай алады.
Олар 50-ден 400 айн/мин-ге дейінгі жоғары айналу жиіліктеріне ие және өнімге артық қысым жасамауы керек, сонымен қатар тасымалданатын материалды қайта ұнтақтамауы тиіс.
Шнектің жұмысшы органы ретінде келесі артықшылықтар бар: құрылмасының қарапайымдылығы, әмбебаптығы, шағын және құны төмен. Зерттеу жұмыстарында геометриялық өлшемдер жалпыланған түрде қарастырылады және орташа заңдылықтар негізінде алынады. Бұл ағымдағы процестің толық сипаттамасын бере алмайды. Бұл фактілер ортадан тепкіш жабдықта сұйық біртексіз жүйелерді бөлу процесі әлі де көп зерттеуді қажет ететінін көрсетеді.

CAES технологиясы механикалық және термодинамикалық энергия сақтау түрлерін біріктіреді. Бұл технология жергілікті модульдік қондырғылардан бастап өнеркәсіптік ауқымдағы шешімдерге дейін ауқымды түрде бейімделе алады. Оның басты артықшылықтарына жоғары энергия сақтау сыйымдылығы, қайта зарядтаусыз ұзақ жұмыс уақыты, күн және жел электр станцияларының интеграциясымен үйлесімділігі, сондай-ақ жаппай енгізу жағдайында төмен өзіндік құн мүмкіндігі жатады. Жаңартылатын энергия көздерінің (ЖЭК) үлесі артып, электр энергетикалық жүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз ету қажеттілігі күшейген сайын, энергия сақтау технологиялары стратегиялық маңызға ие болуда.
Бұл мақалада сығылған ауамен энергия сақтау (CAES) технологиясына жан-жақты талдау жасалады, оның ішінде басқа сақтау жүйелерімен салыстырмалы бағалау, жобалау ерекшеліктері, артықшылықтары және жүзеге асырудағы қиындықтар қарастырылады. Қазақстан Республикасының климаттық, геологиялық және экономикалық ерекшеліктерін ескере отырып, елімізде CAES технологиясын қолдану әлеуетіне ерекше назар аударылған. Зерттеуде термомеханикалық CAES сияқты инновациялық тәсілдер қарастырылып, олардың Қазақстан үшін перспективалық бағыты ретінде көрсетіледі. Жұмыста зерттеу нәтижелері ұсынылып, негізгі кедергілер анықталып, оларды еңсеру бойынша шаралар ұсынылады. Мақала ұлттық және халықаралық дереккөздерге, модельдеуге және сараптамалық бағалауға негізделген және бұл салада ұлттық стратегия әзірлеуге негіз бола алады.

Бұл жұмыста Al9 алюминий қорытпасынан жасалған консольді арқалықтың массасын азайту мақсатында SIMP әдісіне негізделген топологиялық оңтайландыру (ТО) қолданылып зерттеу жүргізілді. Оңтайландыру APM FEM бағдарламалық кешенінің көмегімен орындалды, бұл материалдың ерекшеліктерін ескере отырып қазіргі деңгейде сандық модельдеуді іске асыруға мүмкіндік берді. Арқалыққа 4000 Н тік бағытталған күш пен 3000 Н бойлық созу күші әсер етті, бұл машина жасау және құрылыс салаларындағы құрылымдардың жұмыс жағдайларына жақын нақты жүктемені модельдеуге мүмкіндік берді. Есептеулер нәтижесінде негізгі беріктік сипаттамаларын сақтай отырып, құрылымның массасын 52 %-ға азайту мүмкін болды. Сонымен қатар, бастапқы модельмен салыстырғанда максималды кернеулердің артуы байқалды, бұл материалдың қайта бөлінуімен және кейбір аймақтардағы кернеу концентрациясымен байланысты. Алайда кернеу деңгейі таңдалған материал үшін беріктік қоры коэффициентін ескере отырып, рұқсат етілген мәндерге жақын болып қалды. Жүргізілген модальды талдау меншікті жиіліктердің сындарлы мәндерден жеткілікті қашықтықта екенін растады. Алынған нәтижелер ТО әдісін жеңіл, энергия үнемдейтін және технологиялық тұрғыдан болашағы бар құрылымдарды жобалауда қолданудың әлеуетін көрсетеді.

Бұл жұмыста кеңінен қолданылатын 45 және 65Г маркалы конструкциялық болаттардың микроструктурасына, микрокаттылығына және абразивті тозуға төзімділігіне электролиттіплазмалық қатайтудың (ЭПҚ) әсерін зерттеуге арналған эксперименттік нәтижелер келтірілген. Өңдеу натрий карбонатының су ерітіндісі негізіндегі электролитте, 300-320 В кернеуінде және 2-3 секундтық әсер ету уақытында жүргізілді. ЭПҚ әдісі электролитпен тікелей байланыс арқылы өте жоғары қыздыру және салқындату жылдамдығын қамтамасыз етті, бұл мартенситтік құрылымы мен карбидті қосындылары бар жұқа нығайтылған қабаттың түзілуіне ықпал етті .
Микроструктуралық талдау нәтижелері үш айқын аймақтың болуын көрсетті: қатайтылған қабат, жылулық әсер ету аймағы және өзгермеген матрица. ЭПҚ өңдеуден кейін беткі микрокаттылық бастапқы күймен салыстырғанда 1,6-1,8 есеге артты, ал абразивті тозуға төзімділік 1,3-1,6 есеге жоғарылады . Өңдеу ұзақтығын арттыру беткі қабаттың пластикалығын сәл қаттылықты төмендете отырып жақсартатыны байқалды.
Алынған деректер ЭПҚ әдісінің ресурсты және энергияны үнемдейтін, үйкеліс және абразивтік тозу жағдайларында жұмыс істейтін бөлшектердің қызмет ету мерзімін едәуір арттыра алатын жергілікті беткі қатайту тәсілі ретінде жоғары тиімділігін дәлелдейді. Бұл әдісті машина жасау, көлік және ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының технологиялық процестеріне енгізу ұсынылады.

Мақалада өсімдік тектес биологиялық белсенді қоспалар қосылған йогурт өндірісінің заманауи әдістері қарастырылады. Йогуртты өсімдік сығындыларымен байыту үшін қолданылатын негізгі компоненттер, олардың өнімнің органолептикалық және физика-химиялық қасиеттеріне әсері, сондай-ақ йогурттың функционалдық қасиеттерін жақсартудағы  мұндай қоспалардың рөлі сипатталған. Йогурт өндіру және сақтау процесінде өсімдік қоспаларының пайдалы қасиеттерін сақтауға мүмкіндік беретін әдістер қарастырылады. Маңызды аспект-өнімнің дәмін жақсарту және тағамдық құндылығын арттыру үшін табиғи өсімдік компоненттерін пайдалану, бұл дұрыс тамақтануға қызығушылық танытатын тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға көмектеседі. Мақалада сондай-ақ осы технологияның даму перспективалары және сүт өнімдерін өндірудегі нарықтық тенденцияларға әсері талқыланады. Жұмыстың ғылыми маңыздылығы сүт өнеркәсібінде өсімдік қоспаларын пайдалану мүмкіндіктері туралы білімді кеңейту, ал практикалық құндылығы жақсартылған пайдалы қасиеттері бар функционалды өнімдерді өндіру үшін жаңа технологияларды енгізу болып табылады. Функционалды био-йогурт өндіру үшін қою сығынды алу әдісі әзірленді. Қою сығынды алу технологиясын жасау үшін эксперименталды түрде келесі режимдер орнатылды: экстрагирлеу температурасы 50-55ºС, ұзақтығы 5 сағат, шикізат пен экстрагент қатынасы 1:20, экстрагент ретінде 95% этил спирті таңдалды.

Бұл зерттеуде бидай ұнынан жасалған нан өнімдерінің сақтау мерзімінің микробиологиялық тұрақтылығына ұнтақталған арша жемісін қосу әсері қарастырылды. Арша жемістері табиғи антимикробтық және антиоксиданттық қосылыстарға бай болғандықтан, оларды тағам өндірісінде функционалдық ингредиент ретінде қолдану перспективалы бағыт болып табылады. Зерттеудің мақсаты – бидай нанының құрамына 3% ұнтақталған арша жемісін қосудың тиімділігін бағалау. Қоспасыз дайындалған бақылау үлгісімен және ұнтақталған арша жемісі қосылған тәжірибелік үлгімен салыстырмалы талдау жүргізілді. Микробиологиялық көрсеткіштер бөлме температурасында және 37 °C жоғары температурада белгілі бір сақтау мерзімінде бағаланды. Тәжірибелік үлгілерде Bacillus subtilis және Bacillus mesentericus бактериялары туындататын «картоп ауруының» белгілері байқалмады. Сонымен қатар, бақылау үлгісімен салыстырғанда, арша қосылған нан мезофильді аэробты және факультативті анаэробты микроорганизмдердің жалпы санының (МАжФАМС), зең саңырауқұлақтарының және ішек таяқшасы тобы бактерияларының айтарлықтай азаюын көрсетті. Алынған нәтижелер ұнтақталған арша жемісін қолдану синтетикалық консерванттарды пайдаланбастан, нан өнімдерінің микробиологиялық қауіпсіздігін арттыруға және сақтау мерзімін ұзартуға ықпал ететінін дәлелдейді. Алынған нәтижелер нан өнімдерін өндіру саласында жоғары гигиеналық, технологиялық және тұтынушылық сипаттамаларға ие, салауатты тамақтану қағидаттарына сай келетін функционалдық нантоқаш өнімдерін әзірлеудің перспективаларын айқындайды.

Сүт – ең маңызды әрі құнарлы азық-түлік өнімдерінің бірі, алайда оның сапасы экологиялық жағдайға тікелей байланысты. Қоршаған ортаның ластануы ауыр металдардың азық-түлік өнімдерінде жиналуына әкеліп, адам денсаулығына қауіп төндіреді. Олардың ішінде ең қауіптілері – қорғасын (Pb), кадмий (Cd), мышьяк (As) және басқа да элементтер. Зерттеудің мақсаты – шикі сиыр сүтіндегі қорғасын, кадмий және мышьяктың мөлшерін анықтау және табиғи сорбенттерді пайдалану арқылы адсорбциялық тазарту тиімділігін бағалау. Үш елді мекеннен алынған сынамалар инверсиялық-вольтамперометриялық әдіс арқылы талданды. Саржал ауылынан алынған сүт сынамаларында кадмий мөлшері шекті рұқсат етілген концентрациядан (0,067 мг/кг, норма – 0,03 мг/кг) асып кеткені анықталды, ал қорғасын мен мышьяк деңгейлері рұқсат етілген шектерде болды. Сүтті тазарту үшін үш сорбциялық бағаны бар жетілдірілген эксперименттік қондырғы қолданылды, олар шунгит, цеолит және кокос белсендірілген көмірімен толтырылған. Ең жоғары тиімділік 1+3 колонна комбинациясында (шунгит + кокос жаңғағы белсендірілген көмірі) байқалды, ол қорғасынның мөлшерін 91 %-ға, кадмийді – 75 %-ға, ал мышьякты – 84 %-ға төмендетті. Алынған нәтижелер табиғи сорбенттерді сүтті тазарту үшін пайдаланудың орынды екенін дәлелдейді және әзірленген қондырғыны зертханалық және шағын өндірістік жағдайда қолданудың болашағын көрсетеді.

Ғаламдық ақуыз тапшылығы жағдайында және функционалды тағам өнімдеріне қызығушылықтың артуына байланысты алмастырылмайтын аминқышқылдарының жоғары мөлшеріне ие дәнді-бұршақ дақылдарына ерекше көңіл бөлінуде. Бұл зерттеу Vigna radiata L. «Жасыл дән» сорты тұқымдарындағы алмастырылмайтын аминқышқылдары профилінің ферментация процесіндегі динамикасын бағалауға арналған. Жұмыс автордың 72 сағат бойы тұқымдарды өнгіру арқылы жүргізілген өз эксперименттік деректеріне негізделген, кейін аминқышқылдық талдау
орындалған.
Талдау нәтижесінде бақылау үлгілеріндегі алмастырылмайтын аминқышқылдарының (EAA) жалпы мөлшері 8032 мг/100 г құрғақ затты құрағаны анықталды. 24-ші сағатта бұл көрсеткіш 8798 мг/100 г дейін өсті, 48-ші сағатта ең жоғары мәніне жетіп, 9674 мг/100 г болды (шамамен 20,4 % өсім), ал 72-ші сағатта аздап төмендеп, 9390 мг/100 г құрады. Ең айқын өзгерістер лейцин+изолейцин бойынша (2895-тен 3493 мг/100 г дейін) және лизин бойынша (1394-тен 1674 мг/100 г дейін) байқалды. Треонин мөлшері 605-тен 714 мг/100 г дейін, ал валин – 1178-ден 1430 мг/100 г дейін артты.
Алынған нәтижелер маш тұқымдарының ферментациясы эндогенді ферменттік жүйелерді белсендіріп, аминқышқылдарының жиналуына және олардың биожетімділігінің артуына ықпал ететінін дәлелдейді. Бұл деректер жоғары ақуыздық құндылыққа ие функционалды тағам өнімдерін әзірлеуде практикалық маңызға ие. Ұсынылған жұмыс «Жасыл дән» сорты бойынша алғаш рет жүргізілген авторлық зерттеу болып табылады және Vigna radiata ақуызының ферментация процесіндегі биохимиялық өзгерістері туралы ғылыми түсініктерді кеңейтеді.

Ғылыми мақалада пробиотикалық ұйытқыларды қолдану арқылы түйе сүті негізінде сүтқышқылды сусындар әзірлеу технологиясы, олардың органолептикалық, физикахимиялық және микробиологиялық қасиеттерін зерттеу нәтижелері қарастырылған.
Пробиотикалық ұйытқылардың техникалық құжаттамаларында келтірілген сипаттамаларына сүйене отырып, асептикалық шарттарда 4 түрлі ұйытқы комбинациясы құрастырылды. Таңдалған комбинациялар алдын-ала термиялық өңдеуден өткен (63°С температурада 30 минут) және қажетті температураға дейін (37°С) салқындатылған түйе сүтіне тікелей енгізіліп, сүтқышқылды сусындар әзірленді.
Зерттеу жұмысының барысында дәстүрлі өнім – шұбат бақылау үлгісі ретінде таңдалды. Әзірленген сүтқышқылды өнімдердің органолептикалық сипаттамалары нормативтік құжаттама талаптарына сәйкес келді және жоғары бағаланды (4,8-4,9 балл). Физико-химиялық көрсеткіштері мен сақтау мерзімін анықтау мақсатында сусындар мен шұбаттың титрлеу қышқылдығының өзгерісі 21 тәулік бойы бақыланды. Шұбатпен салыстырғанда, жаңа өнімдер бақыланған мерзім ішінде қалыпты қышқылдылықты (120°Т-ге дейін) көрсетті. Сондай-ақ сүтқышқылды сусындардың энергетикалық құндылығы есептеліп, олар оңтайлы көрсеткіштерге (59,2-61,2 кКал) ие болды.
Микробиологиялық зерттеулер қорытындысы бойынша сусындардың құрамындағы пайдалы лактобактериялардың құрамы анықталып, олардың мөлшері талаптарда келтірілген аралықтарды (3,6*106-5*106 КҚБ/г) қамтыды. Бұл сүтқышқылды сусындардың пробиотикалық қасиеттерін негіздейтін маңызды көрсеткіш болып табылады. Осылайша, жүргізілген зерттемелер нәтижесінде, дайын сүтқышқылды сусындарды әзірлеу технологиясы мен сақтау шарттары (2-4 °С температурада 21 тәулік) бекітілді.

Бұл жұмыста бұршақ, соя, бидай және жүгеріден алынған ақуыз изоляттарының шығымы, химиялық құрамы, физика-химиялық және түстік (CIE Lab*) сипаттамалары, сондай-ақ аминқышқылдық профилі кешенді зерттелді. Ақуыздарды бөліп алу сілтілік экстракция әдісімен (0,1 М NaOH, pH 9, 30°C, 60 мин) жүргізілді. Экстракция тиімділігі барлық үлгілерде жоғары болып, 83,25-85,21% аралығында өзгерді; ең жоғары шығым сояда (31,1%) және бұршақта (21,23%) тіркелді. Изоляттардың ақуыз үлесі 69,37-79,36% диапазонында болды; май мөлшері сояда ең төмен (0,12%), ал көмірсулар бидай изолятында жоғары (19,2%). Тығыздық көрсеткіштері бидай изолятында сусымалы (0,52 г/мл) және нығыздалған (0,73 г/мл) мәндердің жоғары екенін көрсетті, бұл етке ұқсас талшықты құрылым түзуге қолайлы. Түстік талдау барлық изоляттардың жоғары жарықтыққа (L* = 80,15-85,47) ие екенін айқындады. Аминқышқылдық профиль бойынша бұршақ пен соя теңгерімді құрамымен ерекшеленді (лизин және аргинин жоғары), ал жүгері (зеин) мен бидайда лизин шектеуші фактор болды. Нәтижелер өсімдік негізді ет алмастырғыштар өндірісінде бұршақ және соя ақуыздарын базалық компоненттер, бидай (глютен/желімтік) мен жүгеріні құрылым қалыптастыратын функционалдық қосымша компоненттер ретінде пайдаланудың ғылыми негізділігін дәлелдейді.

Қазақстанда және әлем бойынша қарт адамдар үлесінің артуына байланысты олардың физиологиялық қажеттіліктеріне сәйкес келетін мамандандырылған функционалдық тағам өнімдерін әзірлеу қажеттілігі туындап отыр. Осы жұмыста соя изолятын және қара бидай кебегін пайдалана отырып, геродиетикалық мақсаттағы қантты печенье жасау мүмкіндігі қарастырылды. Дайындалған үлгілердің органолептикалық және физика-химиялық көрсеткіштері талданды, сондай-ақ енгізілген компоненттердің дайын өнімнің дәмдік және құрылымдық қасиеттеріне әсері зерттелді. Зертте жұмыста келесі үлгілер пайдаланылды: № 1 үлгі: 90% I сұрыпты бидай ұны + 5% қара бидай кебегі + 5% соя изоляты; № 2 үлгі: 85% I сұрыпты бидай ұны + 10% қара бидай кебегі + 5% соя изоляты; № 3 үлгі: 85% I сұрыпты бидай ұны + 5% қара бидай кебегі + 10% соя изоляты және бақылау ретінде I сұрыпты бидай ұнын қолдандық. Зерттеу нәтижелері бойынша оңтайлы қатынас – 10% қара бидай кебегі мен 5% соя изолятын қосу болып табылды, бұл теңгерімді құрамды қамтамасыз етіп, тұтынушылық сапаларды жақсартады. Аталған ингредиенттерді қосу өнімнің ақуыз және тағамдық талшық мөлшерін арттыруға ықпал етеді, бұл печеньені қарт жастағы адамдар үшін пайдалы етеді. Геродиетикалық ұннан жасалған өнімдерді әзірлеу қарт адамдардың денсаулығы мен өмір сүру сапасын қолдауға бағытталған қолжетімді әрі функционалдық тағамдарды жасауға мүмкіндік береді.

Еттің пісіп жетілуі – соңғы өнімнің дәмдік профилін анықтайтын биохимиялық, микробиологиялық және физика-химиялық өзгерістерді қамтитын күрделі үдеріс. Бұл шолуда өлгеннен кейінгі жетілудің әртүрлі әдістерінің (ылғалды, құрғақ, өзгертілген формалар) және соған байланысты технологиялық параметрлердің – температураның, ылғалдылықтың, ауа ағынының жылдамдығының, сақтау ұзақтығының еттің органолептикалық сипаттамаларының қалыптасуына әсері туралы қазіргі ғылыми деректер жинақталған. Дәм түзетін қосылыстардың (аминқышқылдары, пептидтер, қанттар, нуклеотидтер, липидтер), микробтар қауымдастығы (LAB, Pseudomonas, Debaryomyces және т. Дәмдік профильді мақсатты түрлендіруге бағытталған инновациялық тәсілдер қарастырылады, оның ішінде ультрадыбысты, sous vide технологияларын, реттелетін ауа параметрлерін және бақыланатын саңырауқұлақ ашытуын қолдану. Сенсорлық қасиеттерді оңтайландыру процесінде кешенді бақылаудың маңыздылығын растайтын метаболикалық және микробиологиялық профильдеу деректері ұсынылған. Шолуда пісу жағдайлары мен ұзақтығын стратегиялық басқару, сондай-ақ жаңа технологиялық шешімдерді біріктіру талғамды тұтынушы сұранысына бейімдеп қана қоймай, тіпті төмен санатты өнімдердің нарықтық құнын арттыруға мүмкіндік беретіні атап өтілген. Қорытындылар ет өнімдерінің сапасын арттырудың ғылыми негізделген бағдарламаларын әзірлеуге негіз болады.

Осы мақалада «Думан», «Никола» және «Ишимский» сұлы сұрыптарының дәніндегі аминқышқылдық және май қышқылдық құрамына жүргізілген салыстырмалы талдау нәтижелері ұсынылады. Сұлы – биологиялық белсенді заттардың, соның ішінде алмастырылмайтын аминқышқылдары мен полиқанықпаған май қышқылдарының маңызды көзі болып табылады. Олар адам денсаулығын сақтау, иммундық жүйені нығайту және зат алмасуды қалыпқа келтіруде маңызды рөл атқарады.
Салыстырмалы талдау Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің жанындағы Жапон орталығы базасында жоғары тиімді сұйықтық және газдық хроматография әдістерін қолдану арқылы жүргізілді. Зерттелетін дән шикізатын А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы ұсынды.
Зерттеу нәтижелері бойынша, «Ишимский» сұрпы аминқышқылдар құрамының ең жоғары көрсеткіштерін иеленді: цистин – 1109,11 µg/ml, валин – 784,01 µg/ml, тирозин – 769,81 µg/ml, аргинин – 314,79 µg/ml, гистидин – 265,96 µg/ml, аланин – 242,93 µg/ml. Ал «Думан» сұрпы валин (535,35 µg/ml), тирозин (606,90 µg/ml), цистин (460,91 µg/ml), аргинин (216,61 µg/ml) және гистидин (178,47 µg/ml) секілді аминқышқылдарының жоғары мөлшерімен, сондайақ басқа сұрыптарда кездеспейтін ерекше омега-3 май қышқылдарының болуымен ерекшеленеді: альфа-линолен (1,71 %), докозагексаен (0,218 %) және нервон қышқылы (0,367 %).
Аталған сипаттамалар «Думан» сұрпын функционалдық тамақ өнімдерінде, сұлы сусындарын өндіруде және биологиялық белсенді қоспалар жасауда қолдануға болашағы зор нысан ретінде көрсетеді. Алынған деректер селекционерлер, тағам өнеркәсібі технологтары мен нутрицевтика саласының мамандары үшін ғылыми әрі практикалық қызығушылық тудырады.

Бұл мақалада биоыдырайтын қаптамалардың тағам өнімдерін сақтау мерзімі мен жарамдылығына әсері зерттеледі. Зерттеу нысаны ретінде тоқаш өнімі таңдалып, оның әртүрлі биоыдырайтын қаптама түрлерінде сақтау тиімділігі бағаланды. Қаптама ретінде экологиялық қауіпсіз, табиғи және жартылай синтетикалық полимерлерге негізделген материалдар: желатин, агар, крахмал, хитозан, натрий карбоксиметилцеллюлозасы (NaКМЦ), поливинил спирті (ПВС) пайдаланылды. Бұл материалдардың физика-химиялық тұрақтылығы, тағаммен өзара әрекеттесу қабілеті, температура мен ылғалдылыққа төзімділігі зерттеу барысында сарапталды.
Зерттеу Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) 12 – «Жауапты тұтыну мен өндіру» бағытына сәйкес келеді. Аталған мақсат экологиялық қауіпсіз шешімдер арқылы қалдықтар көлемін азайтып, ресурстарды тиімді қолдануға бағытталған. Бұл зерттеу биоыдырайтын қаптамаларды тағам өндірісіне енгізудің ғылыми және қолданбалы тұрғыдан маңыздылығын негіздейді.
Зерттеу нәтижесінде биоыдырайтын материалдардың сақтау тиімділігі біркелкі еместігі анықталды. Кейбір үлгілер ұзақ мерзімді сақтау барысында өнім сапасын жақсы деңгейде ұстап тұрса, басқа үлгілерде құрылымдық тұрақтылықтың жеткіліксіздігі байқалды. Сонымен қатар, қаптама сапасына әсер ететін факторлар – полимердің түрі, қалыңдығы мен ылғал өткізгіштік қасиеттері шешуші рөл атқаратыны дәлелденді.

Бұл мақалада құс етінен дайындалатын шикілей қақталған өнімдердің сапасын арттыру және биотехнологиялық процестерді қарқындату мақсатында ингредиенттерді талдау мен таңдаудың ғылыми негіздемесі қарастырылды. Қазіргі таңда тамақ өнеркәсібінде тағамдық және биологиялық құндылығы жоғары, органолептикалық көрсеткіштері жақсы жаңа өнім түрлерін өндіру өзекті мәселе болып табылады. Зерттеу барысында пробиотикалық культуралар мен фитошикізат негізіндегі сулы-спирт тұнбаларын пайдалану арқылы биотехнологиялық, биохимиялық және микробиологиялық процестерді басқару мүмкіндігі қарастырылды.
Фитоэкстрактілерді іріктеу кезінде олардың физиологиялық құндылығы ғана емес, сонымен қатар құс етімен органолептикалық үйлесімділігі мен пробиотикалық культуралармен сәйкестігі ескерілді. Эксперименттік зерттеулер нәтижесінде 0,4% концентрациядағы итмұрын тұнбасы пробиотикалық штаммдардың өсуіне әртүрлі әсер ететіні анықталды: L. Plantarum өсімінің төмендеуі байқалса, L. Casei тұрақты даму қабілетін көрсетті. Сонымен бірге сүтқышқылды бактериялар мен бифидобактерияларды 1:2 арақатынасында қолдану олардың өзара сандық тепетеңдігін қамтамасыз ететіні және протеолитикалық белсенділігін оңтайландыруға ықпал ететініь дәлелденді.
Жүргізілген зерттеулер құс етінен дайындалатын шикілей қақталған өнімдерді өндіру технологиясында пробиотикалық культуралар мен фитопрепараттардың кешенді түрде қолданылуы өнім сапасын жақсартуға, жетілу кезеңдерін жеделдетуге және технологиялық процестердің тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретінін көрсетті.

Мақалада бақша шпинатын (Spinacia oleracea) өсірудің негізі мен өсімдіктің вакуумды ұнтағын (диеталық қоспалар) экосабынды алу үрдістеріне пайдаланудың мүмкіндігі зерттелген. Зерттеудің негізгі нысаны-бақша шпинаты қазіргі кездегі адамның рационындағы ең жиі пайдаланылатын жасыл көкөніс дақылдарының бірі болып табылады. Бұл өсімдіктегі биологиялық маңызды химиялық компоненттердің кең спектрінің болуымен байланысты. Осыдан, экономикалық тұрғыдан қол жетімді, күнделікті қолдануға оңтайлы, ұзақ сақтауға жарамды, тұрақты биохимиялық құрамы толық сақталған, сапалы өнімді құруды мақсат еткен бұл зерттеу бірнеше кезеңдерден тұрды. Ең алдымен, шпинатты химиялық тыңайтқыштарсыз өсіру мақсат етілді. Өйткені шпинат бұл химиялық заттарды бойына жинақтау қасиетіне ие. Шпинаттың жасыл биомассасын культивирлеудің тиімді параметрлері: температура, суару жиілігінің көрсеткіштері, ылғалдылық, жарықтандыру уақыт бойынша өлшеніп отырды. Бұл өсудің динамикалық өзгерісіне салыстырмалы талдау жүргізуге мүмкіндік берді.
Келесі кезең, биологиялық белсенді құрамға бай кептірілген шпинат жапырақтарынан ұзақ мерзімде (бір жыл ішінде) вакуумдалған ұнтақты алу. Биологиялық белсенді құрамы толыққанды сақталған, маусымға тәуелсіз, вакуумдық өнім балғын шпинатқа толыққанды балама бола алатын биотехнологиялық өнім ретінде тағамдық өнімдер алуда жиі қолданылады. Коктейльдер мен смузилерге, кондитерлік өнімдерге табиғи бояғыш ретінде қолдануға толық жарамды. Осы мақсатта, екі өнімнің: вакуумды ұнтақ пен балғын жиналған шпинат жапырақтарының құрамындағы биологиялық белсенді заттары хроматографиялық әдіспен салыстырмалы талданды. Мұнда, биологиялық белсенділіктің индикаторы ретінде шпинаттың жаңа және кептірілген жапырақтарында кездесетін a және b хлорофиллдері негізге алынды.
Тәжірибе соңында, «Baby spinach» жаңа сығылған жас шпинаттың шырынын экосабын жасауға қолдану ерекшелігі зерттелді. Шпинатты тәжірибелік жағдайда өсірудің шамамен екінші аптасында жас балғын өскіндерінен сұйық экстракция арқылы шырыны бөліп алынды. Сабын қайнатудың дәстүрлі технологиялық процесіне сай сабын массасына алынған сұйық өсімдік биомассасы (шпинат экстракты) енгізілді.

Мақалада тамақ өнеркәсібінің шағын және орта кәсіпорындарының қажеттіліктеріне бағытталған сұйық тағамдарды қоюлату және пастерлеу үшін эксперименттік қондырғыны әзірлеу ұсынылған. Сүт шикізатын және басқа сұйық өнімдерді өңдеуге арналған ықшам және энергияны үнемдейтін жабдықты құрудың өзектілігі негізделген. Қондырғының конструкциясына жылу алмастырғыш қабаты бар сыйымдылықты буландырғыш, вакуумдау жүйесі, жылу тасымалдағышты дайындау және айналым блогы, автоматтандырылған басқару блогы және конденсация модулі кіреді. Вакуумды пайдалану процесті төмен қысымда жүргізуге мүмкіндік береді, бұл қайнау температурасын төмендетеді, қоректік заттардың жоғалуын азайтады және өнімнің термиялық зақымдануын болдырмайды. Құрылғының негізгі принциптері және технологиялық процестің реттілігі келтірілген. Процесті басқаруды автоматтандыру жұмысты жеңілдетеді, энергия шығынын азайтады және нәтиженің тұрақтылығын арттырады. Қондырғы төмен қысымда ылғалды буландыру арқылы тиімді қоюлануды қамтамасыз етеді, бұл энергия шығынын азайтуға, тағамның тағамдық құндылығын сақтауға және пайдалану ыңғайлылығын арттыруға мүмкіндік береді. Әзірлеуді шаруа қожалықтарында және шағын кәсіпорындарда қоюландырылған сүт, шырындар, сығындылар және сұйық тамақ өнімдерінің басқа түрлерін өндіруде қолдануға болады.

Зерттеуде соя және бұршақ ақуыз изоляттарының құрылымдық-функционалдық қасиеттері салыстырмалы түрде талданды. SPI және PPI үлгілерінің ақуыз фракцияларының құрамы мен құрылымы, коллоидтық-физикалық қасиеттері (ζ-потенциал, электрофоретикалық жылжымалылық, бөлшек мөлшері, электрөткізгіштік), жылулық тұрақтылығы (DSC талдауы) және ақуыздық профилі (SDS-PAGE) қарастырылды. Нәтижелерге сәйкес, SPI жоғары жылулық тұрақтылықпен және тығыз гельдік құрылымдар түзу қабілетімен ерекшеленеді, ал PPI ұсақ бөлшек мөлшерімен және жоғары дисперсиясымен сипатталады, бұл оған эмульгирлеу қасиеттерінің жоғарылығын қамтамасыз етеді. Зерттеу нәтижелері SPI мен PPI-ді тағам өнеркәсібінде мақсатты пайдалану қажеттілігін және олардың комбинациясы арқылы өнімдердің оңтайлы функционалдық қасиеттеріне қол жеткізу мүмкіндігін айқындайды.
Нәтижелер соя изолятының жоғары термиялық тұрақтылыққа ие екенін және тығыз гельдік құрылымдар түзу қабілеті басым екенін көрсетті. Ал бұршақ ақуызы изоляты ұсақ дисперстілігімен және жоғары эмульгирлеу қасиеттерімен ерекшеленді. Зерттеу қорытындылары SPI мен PPI-ді тағам өнімдерінің әртүрлі түрлерінде мақсатты түрде қолданудың тиімділігін және оларды біріктіре пайдалану арқылы өнімдердің функционалдық қасиеттерін оңтайландыру мүмкіндігін дәлелдейді.

Сапалы өнім өндіру және олардың адам рационында теңгерімді болуының маңызы зор. Макарон өнімдері нарықта тұрақты сұранысқа ие. Сондықтан тағамдық құндылығын арттыру мақсатында дәстүрлі емес шикізатты пайдаланып өнім жасау өзекті болып табылады. Жұмыста тағамдық және биологиялық құндылығын арттыру үшін дәстүрлі емес шикізатты – асқабақ езбесін пайдалана отырып, құбырлы макарон өнімдерін өндіру технологиясы ұсынылған. Құрамында әртүрлі пропорцияда асқабақ езбесі бар макарон қамырының әзірленген рецепті өнімді β-каротинмен, тағамдық талшықтармен, витаминдермен және микроэлементтермен байытады. Зерттеулер өнімнің қоректік құрамын жақсарта отырып, оның пішіні, тығыздығы және ыстыққа төзімділігі сияқты технологиялық қасиеттерін сақтауды қамтамасыз ететін компоненттердің оңтайлы арақатынасын (асқабақ езбесі массасының 20%) белгіледі. Құрамында асқабақ езбесі бар макарон өнімдерінің органолептикалық және физика-химиялық көрсеткіштерінің өзгерістері бағаланды, бұл өнеркәсіптік өндірістің оңтайлы параметрлерін анықтауға мүмкіндік берді. Өсімдік шикізатын пайдалана отырып, функционалды макарон өнімдерін өнеркәсіптік өндіруде қолдануға болатын перспективалы технология ұсынылады.

Егде жастағы халық санының қарқынды өсуі жағдайында денсаулықты сақтауға, жасқа байланысты аурулардың алдын алуға және физиологиялық тұрғыдан дұрыс тамақтануды қамтамасыз етуге бағытталған арнайы тағам өнімдерін әзірлеу басты міндеттердің бірі болып табылады. Бұл жұмыстың мақсаты – жоғары тағамдық және биологиялық құндылығы бар өсімдік текті компоненттер – булгур ұны мен асқабақты пайдалана отырып, геродиетикалық бағыттағы ет жартылай фабрикатының технологиясын жасау. Жануар және өсімдік текті шикізаттардың әртүрлі пайыздық арақатынастағы үш рецептуралық нұсқасы әзірленді. Үлгілерге органолептикалық (сыртқы түрі, түсі, иісі, дәмі, консистенциясы) және химиялық құрамына баға берілді. Нәтижелер өсімдік компоненттерін қосу өнімнің сенсорлық қасиеттерін жақсартып, май мөлшерін азайтып, тағамдық талшықтар, дәрумендер мен минералды заттардың үлесін арттыратынын көрсетті. Ең жақсы көрсеткіштер өсімдік қоспалары 20% құрайтын № 2 үлгіде байқалды. Ұсынылған рецептура органолептикалық және тағамдық көрсеткіштер бойынша оңтайлы болып табылады және геродиетикалық ет өнімдерін өндіру технологиясына енгізуге ұсынылады. Оның теңгерімді құрамы мен жоғары тұтынушылық қасиеттерін ескере отырып, бұл рецептураны қарт адамдарға арналған ұйымдастырылған тамақтану жүйесінде және функционалдық бағыттағы өнімдерді өндіруде қолдану орынды.

Бұл мақалада өсімдік ақуыздарының ет өнімдеріне, атап айтқанда, етті паштет өндірісінде қолданылуының маңызы қарастырылады. Өсімдік ақуыздарының тағамдық құндылығы мен олардың ет өнімдеріндегі орны талданады.Сондай-ақ өсімдік ақуыздарымен байытылған паштет өнімдерінің дәмі мен текстурасына қатысты органолептикалық қасиеттері зерттеліп, сақтау мерзімі қарастырылады.
Мақалада өсімдік ақуыздарын паштет өндірісінде пайдалану арқылы өнімнің тағамдық құндылығын арттыру мүмкіндіктері қарастырылып, өндірістік процестің технологиялық қадамдары сипатталады. Әртүрлі өсімдік ақуыздарының паштет өнімдерінің сапасына әсері талданып, олардың қолданылуына қатысты қазіргі ғылыми еңбектер жүйеленеді.Өсімдік ақуыздарын пайдалану арқылы өнімнің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және денсаулыққа пайдалы қасиеттерін арттыруға бағытталған әдістер ұсынылады. Сонымен қатар, мақалада өсімдік ақуыздарымен байытылған паштет өнімдерінің нарықтағы болашағы мен олардың тұрақты даму мақсаттарына қосатын үлесі жөнінде қорытынды жасалады.
Бұл технологиялар өнімдердің экологиялық қауіпсіздігін арттырумен қатар, тамақ өнеркәсібінің болашақтағы тиімді дамуына ықпал ететін маңызды бағыт ретінде сипатталады. Өсімдік ақуыздарымен байытылған паштет өнімдері тағамдық құндылығын арттырумен бірге өндіріс процесінің экономикалық тиімділігін қамтамасыз етеді. Мұндай өнімдердің функционалдық қасиеттері тұтынушылардың денсаулығына жағымды ықпал жасап, олардың нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді.

Бұл мақалада Aspergillus niger R5/4 мутанты штамын пайдалану арқылы алынған ферменттеу ерітіндісінен лимон қышқылын бөліп алудың тиімділігін арттыруға бағытталған кешенді зерттеулердің нәтижелері ұсынылған. Негізгі назар жабдықтарды стерилдеу кезеңінде қолданылатын әртүрлі озондау режимдерінің микробиологиялық тазалыққа және ферментация үдерісінің тұрақтылығына әсерін бағалауға аударылды. Технологиялық үдерістің негізгі сатылары: бейтараптандыру, түссіздендіру, буландыру және кристалдандыру бойынша оңтайландыру жүргізілді. Озонды 200 ppm концентрацияда, 10 г/мин беру жылдамдығында және 1 ppm қалдық мөлшерінде қолдану лимон қышқылының ең жоғары шығымын қамтамасыз ететіні, ал озонсыз стерилдеу жағдайында тиімділіктің төмендейтіні анықталды. Кейінгі өңдеу сатыларының оңтайлы параметрлері белгіленді: 75 г/л концентрацияда және 50°C температурада кальций карбонатымен (CaCO₃) бейтараптандыру, сондай-ақ 20°C температурада 1,5 сағат араластыру арқылы түссіздендіру. Аталған факторлардың жиынтығы лимон қышқылының 91,6% деңгейінде шығымға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Алынған нәтижелер озондау мен кейінгі өңдеу сатыларының үйлесімділігін ғылыми негізде көрсетіп, өнеркәсіптік деңгейде лимон қышқылы өндірісін жетілдіру үшін практикалық база қалыптастырады. Бұл өз кезегінде биотехнологиялық өндірістің тұрақтылығы мен экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған жаңа шешімдерді әзірлеуге жол ашады.

Бұл мақалада Қазақстан Республикасының тамақ заңнамасының негізгі факторлары қарастырылған. Сондай-ақ ел аумағындағы тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі мен сапасын реттейтін тамақ өнімдерін сертификаттау мен стандарттаудың негізгі нормативтік-құқықтық актілері мен процестері қарастырылады. Өндірістік процестер мен қаптама, сондай-ақ оларға қойылатын талаптар сипатталады. Өндірістен бастап Азық-түлік өнімдерін сатуға дейінгі барлық кезеңдердегі бақылау тетіктеріне, сондай-ақ тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселелеріне ерекше назар аударылады.

Сонымен қатар, ISO 22000 және HACCP жүйесі сияқты халықаралық стандарттарды сапа мен қауіпсіздік құралы ретінде енгізу ерекшеліктері талданады. Өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы ағарту жұмыстарын қоса алғанда, тамақ өнеркәсібін бақылаудың тиімді жүйесін қалыптастырудағы мемлекеттік саясаттың рөлі атап өтіледі. Сондай-ақ, азық-түлікті бақылау мәселелері және заманауи цифрлық шешімдерді сапа мониторингіне біріктіру қажеттілігі қарастырылады.

Мақалада азық-түлік тізбегіндегі барлық қатысушылардың өзара әрекеттесуінің маңыздылығы және ведомствоаралық ынтымақтастық қажеттілігі атап өтіледі. Қорытындылай келе, ішкі және сыртқы нарықтардағы отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін халықаралық талаптар мен тәжірибелерді ескере отырып, заңнамалық базаны үнемі жаңартып отыру қажеттілігі туралы қорытынды жасалады.

Сондай-ақ, азық-түлікті бақылау мәселелері және өндіріс пен сақтаудың барлық кезеңдерінде сапа мониторингі мен тәуекелдерді басқаруға заманауи цифрлық шешімдерді біріктіру қажеттілігі қарастырылады.

Мақалада азық-түлік тізбегінің барлық қатысушыларының өзара әрекеттесуінің маңыздылығы және ведомствоаралық ынтымақтастық, сондай-ақ тамақ қауіпсіздігі саласында білікті мамандар даярлау қажеттілігі атап өтіледі.

Қорытындылай келе, ішкі және сыртқы нарықтардағы отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін халықаралық талаптар мен тәжірибелерді ескере отырып, заңнамалық базаны үнемі жаңартып отыру қажеттілігі туралы қорытынды жасалады.

Тұқымнан алынған майдың құнды қасиеттеріне байланысты оны тамақ өнеркәсібінде қолдану үнемі кеңейіп келеді. Бұл өз кезегінде май өндірісінің жанама өнімдерін – мақсары мен зығыр сияқты майлы дақылдардың күнжарасын және экстракцияланған қалдықтарын белсенді зерттеуді ынталандырады. Бұл қалдықтар ет өнімдерін өндіруде қолдануға болатын денсаулыққа пайдалы қасиеттері бар биоактивті қосылыстардың (ақуыз, диеталық талшық, антиоксиданттар) көзі болып табылады. Бұл қалдықтарды пайдалану экологиялық және экономикалық мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Денсаулыққа пайдалы заттарға бай мақсары мен зығыр күнжаралары өсімдік ақуызының, тағамдық талшықтардың және антиоксиданттардың перспективалы көзі ретінде қарастырылады. Зерттеулер көрсеткендей, бұл жанама өнімдер тағамдық және функционалдық сипаттамалары жақсартылған азық-түлік өнімдерді өндіруге сәтті қолдануға болады. Бұл тәсіл тұрақты дамуға, инновациялық функционалды өнімдерді құруға және қалдықсыз өндіріс принциптерін жүзеге асыруға ықпал етеді. Бұл жұмыс зығыр мен мақсары күнжараларының құрамын талдауға және оларды пісірілген шұжық өндірісінде қолдану мүмкіндігін зерттеуге арналған.
Мақсатқа жету үшін тамақ қалдықтарын азайту үшін шешім болатын пісірілген шұжық өндірісінде мақсары мен зығыр күнжаралын қолдану мүмкіндігі зерттелді. Органолептикалық бағалау берілді, алынған өнімдердің қолданыстағы нормативтік құжаттарда белгіленген талаптарға сәйкестігін көрсететін физика-химиялық және бактериологиялық көрсеткіштері анықталды.
Зерттеу барысында пісірілген шұжық рецептурасына 2%, 4% және 6% деңгейінде мақсары және зығыр күнжарасы қосылды. Органолептикалық талдау нәтижесінде 4% деңгейінде қосылған үлгілердің дәмі мен иісі ең үйлесімді болып анықталды. Физика-химиялық талдау бойынша 4% мақсары күнжарасы қосылған шұжықта 71,35±1,2% ылғал, 10,58±0,1% май, 15,76±0,2% ақуыз, ал 4% зығыр күнжарасы қосылған шұжықта 70,69±1,4% ылғал, 11,18±0,2% май, 16,65±0,1% ақуыз болды. Микробиологиялық зерттеулер ішек таяқшасы, сальмонелла және сульфитті тотықсыздандыратын клостридийлердің болмауын көрсетті.
Бұл нәтижелер мақсары мен зығыр күнжарасын 4% деңгейінде пайдалану дайын өнімнің сапасын арттыруға және тағамдық құндылығын жақсартуға мүмкіндік беретінін дәлелдеді.

Мақалада постбиотикалық оқшаулау әдістерін салыстырмалы талдауға және дәстүрлі ашытылған өнімдерден (шұбат, қырыққабат және қымыз) бөлінген Lacticasibacillus sp., Leuconostoc sp. және Saccharomyces sp. штамдарынан алынған препараттардың өнімділігі мен антиоксиданттық белсенділігін анықтауға бағытталған зерттеу нәтижелері ұсынылған. Әдеби дереккөздерді талдау негізінде эксперименттік зерттеулер үшін үш әдіс таңдалды: термиялық жасушаларды инактивтеу, этанолды тұндыру және ультрафильтрация, олар технологиялық қарапайымдылықпен, үнемділікпен және биологиялық белсенді компоненттерді сақтау мүмкіндігімен сипатталады. Постбиотиктердің өнімділігі гравиметриялық, антиоксиданттық белсенділік DPPH және ABTS сынақтарымен, ал микробиологиялық қауіпсіздік өміршең жасуша өсуінің болмауымен анықталды. Термиялық әдіс басқа әдістермен салыстырғанда ең жоғары құрғақ заттардың өнімділігін (90-92%), жоғары антиоксиданттық белсенділікті (86-89%) және толық микробиологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ететіні анықталды. Жұмсақ инактивация режимі (70°C температурада 30 минут) тотығу-тотықсыздану процестеріне қатысатын төмен молекулалық салмақтағы антиоксиданттар мен экзополисахаридтерді бұзбай функционалды метаболиттерді сақтап қалды. Белсенді қосылыстарды тұрақтандыратын экзополисахарид матрицасының болуына байланысты Leuconostoc sp. штаммы үшін ең жоғары белсенділік мәндері алынды. Алынған нәтижелер функционалды сүт өнімдерін әзірлеу және тамақ өнеркәсібінде биотехнологиялық тәсілдерді кеңейту үшін постбиотиктерді бөліп алудың тиімді және қолжетімді әдісі ретінде термиялық инактивацияның орындылығын растайды.

Бұл мақалада лигноцеллюлозалық биомассаны (ЛЦБ) өңдеу кезінде биосутегінің тиімді өндірілуіне кедергі келтіретін ингибиторлық факторлар талданады. Бұл тұрғыда қараңғы ферментация сутегін алудың ең перспективалы биологиялық әдістерінің бірі болып саналады, себебі ол сыртқы энергия көзін қажет етпейді, заманауи реакторлық технологиялармен үйлесімді және субстраттардың кең спектрін пайдалануға мүмкіндік береді. Оны өнеркәсіпте қолданудағы негізгі кедергі ЛЦБ алдын ала өңдеу және ферментация кезінде түзілетін улы қосылыстардың жинақталуы болып табылады. Мақалада негізгі ингибиторлардың құрамы мен әрекеті туралы ақпарат жинақталған. Талдау нәтижелері көрсеткендей, қараңғы ферментацияда H₂ шығымы 2-4 моль/моль қантқа жетеді (максималды ~3,8 моль/моль гексоза), бірақ (i) фурандар (фурфурол 0,03–8,23 г/л; 5-ГМФ 0,09-1,59 г/л), (ii) лигниндік фенолдар (ванилин, сирингальдегид), (iii) органикалық қышқылдар (құмырсқа, сірке, левулин қышқылы), (iv) бейорганикалық иондар мен ауыр металдар (Zn, Cu, Cr, Ni және т.б.), (v) аммиак пен сульфаттар болған кезде айтарлықтай төмендейді.
Сондай-ақ дозаға тәуелді әсерлер мен микробтық қауымдастықтың құрамындағы өзгерістер, мысалы, pH әсері, фурфуролдың Clostridium санының азаюына ықпалы немесе 5-HMP қосылғанда Clostridium мен Ruminococcaceae санының артуы талқыланады. Осылайша, ингибиторлардың әсер ету механизмдерін түсіну және олардың әсерін азайту жолдарын табу қараңғы ашытудың тиімділігін арттыру және оны лигноцеллюлозалық биомассаны биосутекке айналдырудың тұрақты технологиясы ретінде жүзеге асырудың негізгі бағыттары болып табылады.

Функционалды тағамдарды заманауи зерттеулерде рационды ақуыздармен, дәрумендермен, минералдармен және биологиялық белсенді қосылыстармен байыта алатын композициялық ингредиенттерді жасауға ерекше назар аударылады. Бұл жұмыста зығыр мен қарасора күнжарасынан алынған композициялық ұнның физика-химиялық сипаттамаларын, дәрумендік және минералды құрамын, аминқышқылдарының профилін және антиоксиданттық белсенділігін бағалау, сондай-ақ функционалды және байытылған тағамдарда қолдану әлеуетін анықтау мақсатында 1:1 қатынасында кешенді талдау жүргізілді.
Зерттеу нәтижелері композиттік ұнның жоғары сұрыпты бидай ұнымен (0,1-0,15 ± 0,02%) салыстырғанда диеталық талшықта айтарлықтай жоғары екенін көрсетті –11,03 ± 0,13%. Дәрумендік құрамды талдау Е дәрумені (92,02 ± 0,96 мг/100 г) мен В тобындағы дәрумендердің (В1, В2, В3, В5, В6, фолий қышқылы) едәуір мөлшерінің болуын көрсетті, олардың құрамы бидай ұнының көрсеткіштерінен бірнеше есе жоғары. Минералды профиль темірдің (11,70 ± 0,14 мг/100 г), магнийдің (256,7 ± 3,1 мг/100 г), кальцийдің (200,17 ± 2,41 мг/100 г), фосфордың (582,10 ± 6,98 мг/100 г) және мырыштың (3,56 ± 0,04 мг/100 г) жоғарылауымен сипатталады, ал йодтың болуы (0,0069 ± 0,0001 мг/100 г) микроэлементтер спектрін кеңейтеді.
Аминқышқылдарының талдауы ақуыздың жоғары биологиялық құндылығын растайтын аргинин, лизин, лейцин, изолейцин, валин және метионинді қоса алғанда, маңызды және шартты түрде маңызды аминқышқылдарының жоғары құрамын көрсетті. Композициялық ұн сонымен қатар липидтер мен ақуыз құрылымдарын тотығу процестерінен қорғауды қамтамасыз ететін айқын антиоксиданттық белсенділікке ие.
Алынған нәтижелер тағамдық құндылығын арттыру, технологиялық қасиеттерін жақсарту және сақтау мерзімін ұзарту мақсатында ет-өсімдік өнімдерін қоса алғанда, функционалдық, байытылған және профилактикалық азық-түлік өнімдерінің рецептураларында зығыр және қарасора күнжарасынан жасалған композиттік ұнды пайдаланудың орындылығын көрсетеді.

Қазіргі уақытта ағаш емес өсімдік материалдарының айтарлықтай бөлігі, әсіресе ауыл шаруашылығы қалдықтары тиімді пайдаланылмайды және негізінен егістіктерде қалдырылады немесе өртеу арқылы жойылады, нәтижесінде қоршаған ортаға елеулі теріс әсер етеді. Ауылшаруашылық қалдықтарын кәдеге жарату мәселесі әсіресе астық және дәнді дақылдар өндірісі олардың өмір сүруінің негізгі саласы болып табылатын аймақтарда (Қазақстан, Қытай, Үндістан және ТМД елдері) өзекті болып отыр. Ағаш емес шикізаттың негізгі артықшылығы олардың жыл сайын өндірілуі және құнының төмендігі болып табылады. Сонымен қатар, бір жылдық өсімдіктер бірқатар құнды табиғи өнімдердің, соның ішінде целлюлозаның көзі болып саналады. Бұл мақалада бидай сабанының морфологиялық құрылымы мен химиялық құрамын зерттеу нәтижелері берілген. Талдау лигноцеллюлозды шикізаттың осы түрін ағаш құрамдас бөлігін алдын ала алуды қажет етпей, целлюлозаны тікелей өндіруде қолданыдуының жоғары мүмкіндігін көрсетеді. Бидай сабанының минералдық құрамы да зерттеліп, онда калий, магний, кальций, фосфор, алюминий, кремний сияқты өмірлік маңызды макро- және микроэлементтер бар екені анықталды. Бұл элементтердің белгіленген арақатынасы осы шикізаттың одан әрі химиялық модификацияға жарамды целлюлоза алу мүмкіндігін көрсетеді.

Бұл мақалада төмен калориялы ет өнімдерінің сапалық сипаттамаларын жетілдіру мақсатында сүтошаған күнжарасы мен сүтошаған тұқымының сығындысын қолдану мүмкіндіктері қарастырылған. Сүтошаған (Silybum marianum) биологиялық белсенді заттарға, әсіресе гепатопротекторлық қасиетімен белгілі силимарин кешеніне бай өсімдік болып табылады. Зерттеу барысында оның күнжарасы мен тұқым сығындысын қосу арқылы дайын өнімнің химиялық құрамы, тағамдық құндылығы және функционалдық қасиеттеріне ықпалы жан-жақты зерделенді.
Эксперименттік жұмыстар барысында үлгілерге салыстырмалы талдау жүргізіліп, ақуыз, май, көмірсу мөлшері, сондай-ақ энергетикалық құндылығы анықталды. Зерттеу нәтижелері сүтошаған күнжарасы мен сығындысының ақуыз мөлшері шамалас (21,3% және 21,2%) болғанымен, май үлесі мен тұз деңгейінде айырмашылық байқалды: № 2 үлгіде май мөлшері 4,9%, ал № 1 үлгіде 4,2%; натрий хлориді сәйкесінше 2,07% және 1,5% құрады. Бұл энергетикалық құндылықтың да өзгеруіне әсер етіп, № 2 үлгіде 137,52 ккал/100 г, ал № 1 үлгіде 131,56 ккал/100 г болды. Сүтошаған қоспалары енгізілген үлгілерде биологиялық белсенді заттардың концентрациясы жоғарылап, өнімнің функционалдық артықшылықтары артқаны байқалды. Сонымен қатар, органолептикалық көрсеткіштер бойынша да оң нәтижелер тіркелді, бұл тұтынушылық қабылдауға жағымды әсер ететінін көрсетті.
Жүргізілген зерттеулер сүтошаған күнжарасы мен тұқым сығындысының төмен калориялы ет өнімдерінің тағамдық және биологиялық құндылығын арттыратын тиімді ингредиент екенін дәлелдеді. Мұндай қоспаларды қолдану өнімді функционалдық тағамдар қатарына енгізуге мүмкіндік беріп, оны күнделікті тамақтану рационында қолданудың ғылыми негізділігін қамтамасыз етеді және сүтошаған күнжарасы немесе сүтошаған тұқымының сығындысы арасында таңдау жасауға мүмкіндік береді.

Мақалада қоғамдық тамақтану саласындағы танымал өнім – «Филадельфия» сушиінің қауіпсіздігі мен сапасын арттыруға бағытталған зерттеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің өзектілігі жапон асханасы өнімдерінің өндірісі мен тұтынуының кеңеюімен және тез бұзылатын ингредиенттерді қолдану кезінде туындайтын микробиологиялық тәуекелдермен айқындалады. Зерттеудің мақсаты – технологиялық үдерістің сыни бақылау нүктелеріне (СБН) шоғырланған ХАССП принциптеріне негізделген тағам өнімдерінің қауіпсіздігін басқару жүйесін әзірлеу және негіздеу болып табылады. Жұмыста қауіптіліктерді талдау әдістері, «шешім ағашы» арқылы СБНді айқындау, сыни шектерді белгілеу және түзету әрекеттерін әзірлеу қолданылды. 16 процесс пен 54 операцияны қамтитын технологиялық циклді егжей-тегжейлі талдау нәтижесінде бастапқыда 11 СБН анықталды. Практикалық іске асыру үшін жүйе төрт ең маңызды бақылау нүктесіне дейін оңтайландырылды: шикізатты қабылдау, күріш пен балық жартылай фабрикаттарын сақтау, дайын өнімді өндіру және сақтау үдерістері. Әрбір СБН үшін температура, сақтау уақыты және микробиологиялық көрсеткіштер бойынша қатаң сыни шектер белгіленді, мониторинг рәсімдері әзірленді. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңызы – бейімделген әрі тиімді ХАССП жоспарын әзірлеуде, оның енгізілуі микробиологиялық тәуекелдерді едәуір төмендетуге, дайын тағамның тұрақты сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, сондай-ақ қоғамдық тамақтану кәсіпорындары үшін экономикалық тұрғыдан тиімді болуына мүмкіндік береді.

Бұл жұмыста дәстүрлі қазақтың ашытылған сусыны – қымыз бен шұбаттан бөлініп алынған сүтқышқылды бактериялар мен ашытқылардың кешенді сипаттамасының нәтижелері ұсынылған. Алынған изоляттардың культуральдық, морфологиялық және биохимиялық қасиеттері зерттеліп, олардың түрлік құрамына және көмірсуларды ашыту қабілетіне баға берілді. Сүтқышқылды бактериялар MRS ортасында, ал ашытқылар Сабуро ортасында өсірілді. Идентификация Грам әдісімен бояу, колония морфологиясы, микроскопия және биохимиялық сынақтар арқылы жүргізілді. Штамдардың глюкоза, лактоза, сахароза, мальтоза және маннитті ашыту қабілеті анықталды. Алынған штамдар ретінде Lactobacillus plantarum, L. sakei, Candida kefir және Kazachstania unispora анықталды деп болжанды. Ең белсенді мәдениеттер бірнеше көмірсуды ашыту қабілетін көрсетті, бұл олардың ашытқы құрамына енгізуге әлеуеті бар екенін білдіреді. Нәтижелер аутоктонды микрофлораның биотехнологиялық құндылығын және оны табиғи сүт өндірісіне арналған аутентификацияланған ашытқылар ретінде пайдаланудың болашағын дәлелдейді.

Бұл мақалада сүтті десерт – балмұздақ өндірісінде жергілікті жабайы жемістер мен жидектерді, атап айтқанда кәдімгі құс шие, шпикелет ирги және қарапайым тау күлі (қызыл) қолдану мүмкіндігіне назар аударылады. Өсімдік тектес шикізат десерттердің қажетті реологиялық қасиеттерін қалыптастыру үшін маңызды болып табылатын гельдік, Тұтқыр және көбік түзетін қасиеттері бар пектиндік заттардың жоғары құрамымен сипатталады. Сонымен қатар, пектиндік заттар ағзаға сырттан келетін зиянды заттармен (ауыр және радиоактивті металдардың иондары) кешендер түзе алады және оларды қанға сіңуіне жол бермей және ішкі ортаның тепе-теңдігін бұзбай шығарады; зиянды микроорганизмдердің дамуын тежейтін жұқпалы аурулардың дамуына кедергі келтіретін Бактерияға қарсы қасиеттері; жалпы күшейтетін әсері бар көптеген дәрумендер адам ағзасына.
Ұсынылған өсімдік тектес композицияның сүтті десерт – балмұздақтың маңызды сапалық көрсеткіштеріне әсері туралы жүргізілген зерттеулердің нәтижелері көрсетілген. Дәл осы көрсеткіштер сүйікті тағамның тұрақты консистенциясын қалыптастырады, оған ауыз қуысының гипотермиясын тудырмай, мұздатылған өнімнің дәмі мен нәзіктігі тәуелді болады. Алынған мәліметтерді басшылыққа ала отырып, кептірілген ұнтақталған ирги жидектері мен құс шие мен қызыл тау күлінің жемістерінен алынған қоспаның оңтайлы мөлшері анықталды. Зерттелген реологиялық көрсеткіштер дайын сүт десертінде де зерттелді. Алынған нәтижелер балмұздақтың қолданыстағы нормативтік-техникалық құжаттамада көрсетілген талаптарға сәйкестігін көрсетеді.
Дайын өнімнің сапалық сипаттамаларын төмендетпей, жасанды қоспалар мен қымбат сүт шикізатының бір бөлігін алмастыра алатын табиғи компоненттермен байытылған сүтті қайта өңдеу өнімдерін құру перспективалары ұсынылған.

Классикалық сүзбенің азды-көпті қышқыл дәмі бар екені белгілі, ол әрқашан тұтынушылардың сұранысын қанағаттандырмайды. Сондықтан нәзік дәмі мен қышқылдығы төмен сүзбе үлкен сұранысқа ие. Бүгінгі таңда биотехнология ғылымына заманауи көзқарас соңғы өнімнің тағамдық құндылығын жақсартатын ашытқылар арқылы сүзбе дәмін реттеуге мүмкіндік береді.
Мақалада ешкі сүтінен жасалған сүзбе мысалында тұтқыр пластикалық ашытылған сүт өнімдерін өндіру технологиясын жетілдіру қарастырылады. Технологияның дамуы термиялық әсерді азайтуға және ешкі сүтін ашытуға бейімделген отандық төмен қышқылды пробиотикалық штаммдарды қолдануға негізделген (Lacticaseibacillus paracasei, Lactococcus lactis, Bifidobacterium spp.). Шикізатты дайындау, қалыпқа келтіру, пастерлеу, ашытқыны таңдау және қолдану, сондайақ ашыту режимдерін қоса алғанда, технологиялық процестің негізгі кезеңдерін оңтайландыру жүргізілді. Нәтижесінде жұмсақ құрылымы, орташа қышқылдығы (шамамен 68°T), жағымды органолептикалық сипаттамалары және жоғары биологиялық құндылығы бар сүзбе алынды. L. paracasei Gch 5.2.1 және L. lactis 7-8 M штаммдарының консорциумы тұрақты сапаны, пробиотикалық белсенділікті қамтамасыз ететіні және шикізаттың қоректік қасиеттерін сақтайтыны белгілі болды. Әзірленген технология өндірістің шағын нысандарының жағдайларына бейімделген және функционалдық және диеталық мақсаттағы өнімдерді, соның ішінде балалар мен асқазан-ішек аурулары бар адамдарға шығару үшін ұсынылады.

Тәжірибелік шаруашылық жағдайында сенаж бен сүрлемнің сапасын және сүтті сиырлардың қан сарысуының биохимиялық көрсеткіштерін бағалау нәтижелері ұсынылды. Төрт түрлі мал азығы (екі үлгі люцерна сенажы, дәнді сенаж және жүгері сүрлемі) және сауын сиырлардан алынған 12 қан сынамасы талданды. Барлық зерттелген азықтар ферментация және қоректілік көрсеткіштері бойынша нормативтік талаптарға сәйкес келетіні анықталды: ылғалдылығы оңтайлы, сүт қышқылының сірке қышқылынан басымдығы, май қышқылының төмен мөлшері (<0,1%) және аммиак азотының аз болуы, бұзылу белгілерінің болмауы. Сиыр қанының биохимиялық параметрлері физиологиялық норма шегінде: жалпы ақуыз 75-79 г/л, глюкоза 2,4-2,8 ммоль/л, мочевина 3,2-3,9 ммоль/л, бауыр ферменттерінің (АЛТ, АСТ) белсенділігі референттік мәндерден аздап жоғары. Алынған мәліметтер сапалы сенаж және сүрлеммен қоректендіру кезінде алмасу үдерістерінің тұрақтылығын және жануарлардың қалыпты физиологиялық жағдайын көрсетеді. Зерттеу қорытындысы бойынша, дайындалған азықтардың қоректілік деңгейі сиырлардың қажеттіліктерін метаболикалық бұзылыстарсыз қамтамасыз етеді: рациондар теңгерілген, бұл қанның қалыпты биохимиялық константаларымен және малдың жоғары өнімділігімен дәлелденеді.

Мақалада КВТ–116,3–150 маркалы су жылытатын қазандығын отынмен қамтамасыз ететін, балғалы диірмен мен тікелей үрлеу әдісі қолданылатын жеке ұнтақтау жүйесі қарастырылады. Жұмыстың өзектілігі шаңкөмір қазандық қондырғыларының тұрақты, үнемді және экологиялық қауіпсіз жұмысын қамтамасыз етудегі ұнтақтау процесінің шешуші рөліне байланысты.

Мақалада кептіру, ұнтақтау, классификациялау және аэроқоспаны қазандықтың жанарғысына беру процестерін қамтитын ұнтақ көмір дайындау жүйесінің функционалдық сұлбасы ұсынылған. Мұндай сұлбаның құрылуы жабдықтар арасындағы өзара байланыстарды көрнекі түрде көрсетуге, негізгі технологиялық тораптарды айқындауға, жылу тасымалдағыштың, ауаның және отынның қозғалыс бағыттарын белгілеуге, сондай-ақ жұмыс режиміне ең сезімтал учаскелерді анықтауға мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде жылу-техникалық тиімділікті талдауға және оңтайландыру резервтерін іздеуге негіз болды.

Жүйе жұмысы барысында негізгі көрсеткіштер тіркелді: диірмен шығасындағы аэроқоспа температурасы 85 °C-тан аспады, көмір ұнтағының ұнтақталу дәрежесі R₉₀ = 45 ÷ 55 % құрады, ал отынның ылғалдылығы мен шығынының мәндері режимдік карталарға сәйкес келді. Мәліметтерді талдау қазан жүктемесінің номиналды қуаттың 60 %-дан 100 %-ға дейінгі аралығында өзгеруі кезінде жүйенің тұрақтылығы мен тиімділігін растады.

Жабдықтардың конструктивтік және технологиялық ерекшеліктеріне — сепараторы бар балғалы диірменге, рекуперативті ауа қыздырғышқа, төмен қарай кептіру құрылғысына, ауа беру жүйесіне және реттеу элементтеріне ерекше назар аударылды. Жеке сұлбаның артықшылықтары ретінде автоматтандыру деңгейінің жоғарылығы, жылу шығындарының төмендеуі, жұмыс режимдерін икемді басқару және жүктеменің өзгеруіне немесе отын қасиеттерінің тұрақсыздығына бейімделу қабілеті атап етілді.

Кептіру режимін оңтайландыру және диірмен мен сепаратордың жай-күйін бақылау жүйесін енгізу бойынша ұсынымдар тұжырымдалды. Ұсынылған сұлбаның технологиялық тұрғыдан жоғары деңгейде аяқталғаны, тиімділігі және қатты отын пайдаланатын қолданыстағы қазандық агрегаттарын жаңғырту үшін болашағы зор екені туралы қорытынды жасалды.

Мақалада сутегін сақтау үшін қорытпалар мен металларалық қосылыстарды қолдану бойынша бірқатар зерттеулерге шолу берілген. Олардың ішінде интерматалитті қосылыс LaNi₅ ерекше маңызды орынды алады. AB ₅ түріндегі интерметалдық қосылыстарды әзірлеу және оңтайландыру саласындағы соңғы жетістіктер талданды. Бұл қосылыстар, атап айтқанда, LaNi₅ және оның легирленген аналогтары элементтерді ауыстыру арқылы олардың қасиеттерін реттеу мүмкіндігіне байланысты кеңінен қолданылады. Сондай-ақ мақалада сутегі технологияларында олардың тиімділігін арттыруға бағытталған АВ5 қорытпаларын синтездеу және модификациялау әдістеріне шолу берілген. Өндірістің дәстүрлі әдістері де, заманауи технологиялық тәсілдер де, соның ішінде ұшқын плазмасын агломерациялау және механикалық белсендіру қарастырылады. Ғылыми әдебиеттерге шолу көрсеткендей, механикалық активтендіру оның сутегін сіңіру қасиеттерін жақсарту үшін интерметалитті қосылыстарды өзгертудің тиімді әдісі болып табылады. Бірқатар зерттеулерге сәйкес, жоғары энергиялы шарды ұнтақтаудың әсері материалдың микроқұрылымында айтарлықтай өзгерістерге әкеледі. LaNi₅-ны сутегі энергетикасында практикалық қолданудың тиімділігін арттыру үшін өңдеу параметрлері, құрылымдық сипаттамалары мен материалдың функционалдық қасиеттері арасындағы байланысты орнату үшін қосымша кешенді зерттеулер қажет. Бұл жұмыстың мақсатыматериалдың микроқұрылымын өзгерту, кристаллит мөлшерін азайту, ақаулардың тығыздығын арттыру және аморфты немесе наноқұрылымды күйлердің пайда болуына ықпал ету үшін механикалық белсендіруді қолдану, бұл құрылымға және сутегімен өзара әрекеттесуге айтарлықтай әсер етуі мүмкін.

Жылу алмасу үдерістерінің тиімділігін арттыру қазіргі энергетика мен жылу техникасының негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Су, этиленгликоль сияқты дәстүрлі жұмыс сұйықтықтары жылу өткізгіштік пен жылусыйымдылық тұрғысынан шектеулі, бұл олардың жоғары жылулық жүктеме жағдайындағы мүмкіндіктерін азайтады. Бұл мәселенің ықтимал шешімдерінің бірі – базалық сұйықтықтағы нанобөлшектер дисперсиясы болып табылатын наносұйықтықтарды қолдану, олар жүйенің термофизикалық қасиеттерін түзетіп, жылу алмасудың тиімділігін арттыра алады.
Бұл жұмыста тұрақты жылу ағыны жағдайында U-тәрізді түтікшелі арнадағы судың және TiO2-CuO наносұйықтығының ағыны сандық тұрғыдан зерттелді. Зерттеу үшін есептеу гидродинамикасының (CFD) әдістері қолданылды, олар турбуленттік кинетикалық энергияның (TKЭ) таралуын, арна бойындағы қысым өзгерістерін, сондай-ақ жылу алмасудың интегралдық көрсеткіштерін ө жылу беру коэффициенті мен жылуды сіңіру шамаларын – бағалауға мүмкіндік берді.
Нәтижелер көрсеткендей, су жоғары турбуленттік белсенділікке ие: TKЭ-нің максималды мәндері 1.9⋅10-3 м2/с2-ге жетеді, ал қысымның жалпы түсуі шамамен 230 Па құрайды. Жылу өткізгіштігінің шектеулі болуы (0.6 Вт/м·К) шығыстағы температураның 5-7 °C-қа дейін көтерілуіне әкеледі. TiO2-CuO наносұйықтығына түзу учаскелерде турбуленттік тербелістер деңгейінің төмендеуі (10-6-10-5 м2/с2) және қысым айырмасының 270 Па-ға дейін артуы тән. Дегенмен, жоғары жылу өткізгіштік (0.702 Вт/м·К) пен тығыздық жылуды тиімдірек әкетуді қамтамасыз етіп, шығыстағы сұйықтықтың қызуын 4-5 °C-қа дейін төмендетеді. Жылуды сіңіру мен жылу беру коэффициентін салыстыру наносұйықтықтың артықшылығын көрсетті: h=68.3 Вт/(м2·К), Q=143 Вт, ал су үшін бұл көрсеткіштер h=67.6 Вт/(м2·К), Q=141.8 Вт болды. Бұл нәтижелер TiO2-CuO наносұйықтығының гидравликалық шығындардың қабылданатын артуы аясында жылу алмасудың жоғары тиімділігін қамтамасыз ете алатынын, сондай-ақ оны ықшам және энергияға қаныққан жүйелерде болашағы бар жылу тасығыш ретінде қолдануға болатынын дәлелдейді.

Жұмыста жобаланбаған Қаражыра көмірді ұнтақтау жабдықтарының екі негізгі түрін: шар барабанды диірмен мен балғалы диірменді пайдалана отырып, ұнтақтау тиімділігінің салыстырмалы түрде зерттеу жасалған. Зерттеулер бастапқыда көмірдің осы түріне арналмаған қазандық қондырғыларында жергілікті отынның жағуға жарамдылығын бағалау үшін жүргізілді. Ұнтақталған отынның гранулометриялық құрамын анықтау үшін зертханалық електен талдау жүргізілді. Алғаш рет диірмендердің екі түрінде де өңделген Қаражыра көмір шаңы үшін полидисперстілік коэффициенттері алынып, талданған. Елеуіште қалдықтарды өлшеу нәтижелері бойынша балғалы диірмен өнімінде 400 мкм өлшемді елеуіште небәрі 0,2 % бөлшек қалса, шарлы барабанды диірмен өнімінде бұл көрсеткіш 2,5 % болды. Бұл балғалы диірменде ірі фракциялардың іс жүзінде толық жойылатынын көрсетеді. Екі тәсілмен ұнтақтау кезінде де шамамен 88 % көмір шаңы бөлшектерінің өлшемі 200 мкм-ден аз екені анықталды. Сонымен қатар, 90 мкм өлшемді елеуіштегі қалдық шарлы барабанды диірмен үшін 32 %, ал балғалы диірмен үшін 53 % құрады. Осылайша, балғалы диірмен өнімі шамадан тыс ультраұсақ фракциялар болмаған жағдайда орташа өлшемді бөлшектердің (90-200 мкм) жоғары үлесімен сипатталады. Балғалы диірменде ұнтақтау барысында ірі және ультраұсақ фракциялардың болмауы көмір шаңының полидисперстілік коэффициентінің жоғары болуына ықпал етеді, ол 1,51 құраса, шарлы барабанды диірмен үшін бұл көрсеткіш небәрі 0,78 болды. Алынған нәтижелер екі диірменнің де жобаланбаған отын дайындауға жарамды екенін көрсетеді, бірақ балғалы диірмен жақсырақ жану сапасын және жылу тиімділігін қамтамасыз ететіні анық болды. Сондықтан жылу электр станцияларында жобаланбаған көмірді дайындаудың ең тиімді шешімі ретінде ұсынылады. Жүргізілген зерттеулер әртүрлі жұмыс режимдеріндегі жобаланбаған көмірдің сипаттамалары мен мінез-құлқын одан әрі зерттеуге негіз болады.

Бұл мақалада бу-компрессиялық тоңазытқыш қондырғысының шоктық жылулық жүктеме жағдайындағы жұмысы қарастырылған. Зерттеу қосымша 24 DS18B20 датчигі және STM32 микроконтроллері бар цифрлық мониторинг жүйесімен жабдықталған «Холодильник-2» тәжірибелік қондырғысында жүргізілді. Негізгі мақсат – қондырғының квазистатикалық режимге шыққаннан кейін 40, 60 және 80°C температурадағы нысан енгізілген кездегі жұмысын салыстыру болды. Температуралық қисықтар, ауыспалы процестің ұзақтығы және тұрақтану уақыты талданды. Сонымен қатар, мұздатқыш камерасының ішіндегі температураның таралу ерекшеліктері мен циклдің негізгі элементтеріне жылулық жүктеменің әсері зерттелді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы – кенеттен жылулық әсерлер кезінде туындайтын ауыспалы процестерді кешенді талдау, олардың ұзақтығы мен жүйенің тұрақтылығына назар аудару. Жұмыстың практикалық маңыздылығы алынған нәтижелерді тоңазытқыш қондырғылардың жұмыс режимдерін оңтайландыруға және нақты жағдайларға жақын ортада ақауларды диагностикалауға қолдану мүмкіндігімен байланысты. Оптималды режим ретінде 60 °C таңдалды, ол ауыспалы процестің ұзақтығы мен температураның біркелкі таралуы арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.

Созылмалы жаралар қазіргі медицинаның алдында тұрған күрделі мәселелердің бірі болып табылады. Әсіресе, қазіргі уақытта диабеттік табан жаралары бар пациенттердің санының арту үрдісі байқалады. Осыған байланысты мінсіз қасиеттерге ие таңғыш материалдарды әзірлеу – бүгінгі медицинаның басты міндеттерінің бірі. Целлюлоза өзінің биоүйлесімділігімен, қолжетімділігімен және экологиялық қауіпсіздігімен ерекшеленетін болашағы зор материал болып саналады. Бұл мақалада соңғы онжылдықтарда ғылыми әдебиетте жарияланған жараларды жабуға арналған целлюлоза туындылары мен оның композициялары негізіндегі гидрогельдер мен үлдірлер бойынша зерттеулерге шолу жасау мақсаты қойылды. Зерттеулерде ерекше назар бентонит қосылған материалдарға және оның таңғыш жабындардың механикалық, сорбциялық және биомедициналық қасиеттеріне әсеріне аударылды. Карбоксиметилцеллюлоза (КМЦ) мен бентонит негізіндегі композиттік материалдарға арналған отандық және шетелдік зерттеулерге талдау жүргізілді. Бүгінгі күнге дейінгі зерттеулер көрсеткендей, бентонитті полимерлі матрицаларға енгізу жабындардың механикалық беріктігін, ылғал сіңіру қабілетін және құрылымдық тұрақтылығын арттырады. Сонымен қатар, саз бөлшектерін қосу дәрілік заттардың бөліну процесін реттеуге мүмкіндік беріп, терапиялық әсердің тиімділігін жоғарылатады. Қазақстандық ғалымдар жүргізген зерттеулер жергілікті бентонитті саздарды таңғыш материалдарды әзірлеуде пайдаланудың болашағы зор екенін растайды. Целлюлоза туындылары мен бентонит негізіндегі композиттік гидрогельдер мен үлдірлерді дамыту биосыйымды, тиімді жара жабыны материалдарын жасауға жаңа мүмкіндіктер ашады. Алдағы зерттеулер олардың құрамын және құрылымын оңтайландыруға бағытталуы тиіс, бұл өз кезегінде олардың функционалдық қасиеттері мен терапиялық тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Төмен көміртекті феррохром өндірісі қождардың едәуір көлемінің пайда болуымен қатар жүреді, олардың басты ерекшелігі-салқындау нәтижесінде және атмосфералық факторлардың әсерінен өздігінен ыдырау қабілеті. Бұл құбылыс β-дикальций силикатының (C2S) γ-модификацияға полиморфты түрленуіне байланысты көлемнің ұлғаюымен бірге жүреді. Бұл бірегей сипаттама, бір жағынан, қалдықтарды тиімді орналастыаруда қиындықтар туғызады, екінші жағынан, қымбат ұсақтауды қажет етпестен оларды тиімді және үнемді кәдеге жарату үшін кең мүмкіндіктер ашады. Бұл мақалада өздігінен ыдырайтын төмен көміртекті феррохром өндірісі қождарын қолдану проблемасы бойынша заманауи әлемдік деңгейдегі жоғары тиімді технологияларға жүйелі талдау жасалды. Оларды құрылыс материалдарын (цементтер, бетондар, тұтқыр заттар), суды тазартуға арналған сорбенттерді, ауыл шаруашылығына арналған мелиоранттарды өндіруде, сондай-ақ жол құрылысында пайдалануға бағытталған технологияларға ерекше назар аударылады. Бұл жұмыста соңғы он жылда жарияланған және өздігінен ыдырайтын төмен көміртекті феррохром өндірісі қождарын қолданудың ең тиімді технологияларының сипаттамасын қамтитын елу жеті дереккөзге әдеби шолу жасалды.
Мақаланың мақсаты экологиялық ауыртпалықты төмендетуге, ферроқорытпа өндірісінің ресурстық тиімділігін арттыруға және тұйық экономика қағидаттарын дамытуға ықпал ететін құнды қайталама шикізат ретінде осы қождардың әлеуетін көрсету болып табылады.

Абай облысының бұрынғы Семей сынақ полигонына іргелес аумағында төтенше (Долонь, Мостик, Черемушка, Саржал) және максималды (Қарауыл, Қайнар) радиациялық қауіп аймақтарында орналасқан ауылдарда ауыз судың сапасына зерттеу жүргізілді. Жұмыстың мақсаты суды жалпы минералдану көрсеткіштері (TDS) және негізгі катиондардың (натрий, калий, кальций, магний) құрамы бойынша бағалау болды. Орталық сумен жабдықтау жүйелерінен алынған сынамаларды талдау көрсеткендей, үш елді мекенде (Саржал, Қайнар, Долонь) жалпы минералдану шекті рұқсат етілген концентрация ұсынған 1000 мг/л шегінен асып, Долонь ауылында 1500 мг/л-ге дейін жетеді. Қайнар және Долон оның концентрациясы белгіленген ШРК-дан 200 мг/л-ден асады, көптеген сынамалардағы судың жалпы қаттылығы су қатты деп жіктелген Долонь ауылынан алынған су үлгісін қоспағанда, стандарттарға сәйкес келеді. Орталық сумен жабдықталмаған Черемушка ауылындағы су физиологиялық тұрғыдан жеткіліксіз кальциймен сипатталады. Нәтижелер радиациялық қауіп аймағының зерттелген елді мекендерінің көпшілігінде ауыз судың қанағаттанарлықсыз сапасын көрсетеді.

Бұл зерттеуде плазманың спектрлік сипаттамаларын, сондай-ақ электролиттік-плазмалық азоттау (EPA) процесінде аустениттік тот баспайтын болатта болатын құрылымдық және фазалық өзгерістерді кешенді талдау нәтижелері келтірілген. Өңдеу 10 минут ішінде 550°C температурада 10% кальцийленген сода (Na₂CO₃), 20% карбамид (CO(NH₂)₂) және 3% аммоний хлориді (NH₄Cl) бар сулы электролитте жүргізілді. Осы жағдайларда қарқынды жарық шығаратын разрядтың тұрақты дамуы байқалды. Өңдеу кезінде жүргізілген оптикалық эмиссиялық спектроскопия азоттың (N I) және n₂ и иондарының қозған түрлерінің, сондай-ақ атомдық оттегінің (O I) және сутектің иондануына сәйкес келетін hα сызығының тән сызықтарының болуын анықтады. Бұл электролит компоненттерінің плазманың түзілуіне және азоттың үлгі бетіне өтуіне белсенді қатысуын көрсетеді. Hα желісінің кеңеюі негізінде (Бальмер сериясы) плазманың электронды тығыздығы есептелді, ол шамамен 8.5 × 10¹⁸ см^⁻3 болды, бұл разрядтың жоғары энергетикалық сипатын көрсетеді. Рентгендік фазалық талдау хром (CrN) және темір (FeN) нитридтері сияқты азотты қосылыстардың, сондай-ақ γ-Fe(N) аустениттік матрицасындағы азоттың қатты ерітіндісінің түзілуін көрсетті. Бұл нәтижелер Болаттың азотпен тиімді қанығуын және оның фазалық құрамының өзгеруін көрсетеді. Растрлық электронды микроскопияны (РЭМ) қолданатын микроқұрылымдық талдау EPA технологиясына тән үш қабатты азотталған қабат құрылымын анықтады, оның ішінде беттік нитридті аймақ, композиция градиенті бар өтпелі аймақ және негізгі бөлігі қанықпаған аустениттік матрица. Сонымен қатар, энергияның дисперсиялық рентгендік талдауы (ЭДТ) қанықтылықтың диффузиялық сипатын көрсететін азоттың концентрациялық градиентінің тереңдігін растады. Нәтижелер төмен температуралы азот бар электролитті пайдаланған кезде электролитплазмалық азоттаудың жоғары тиімділігін көрсетеді және өнімділігі жақсартылған көп фазалы модификацияланған қабатты алу мүмкіндігін растайды.

Ауыл шаруашылығы және азық-түлік биоқалдықтарының (астық қауызы, сабан, жүгері сабағы және т.б.) жинақталуының артуы жағдайында.), өңдеудің тиімді және экологиялық қауіпсіз технологияларын жасау өте өзекті міндет болып табылады. Зерттеу биомассаны кәдеге жаратудың заманауи әдістерін, соның ішінде компосттауды, анаэробты ас қорытуды, биополимерлерді өндіруді және құрылыс материалдарын өндіруді талдайды. Пиролиз негізгі өңдеу технологиясы ретінде таңдалды, өйткені ол ауыл шаруашылығында, энергетикада және өнеркәсіпте қолданылуы мүмкін көптеген өнімдерді – биокөміртекті, сұйық және газ тәрізді отынды өндіруге мүмкіндік береді. Бастапқы биоқалдықтардың (целлюлоза, лигнин, күл түзетін элементтер) химиялық құрамы сипатталады, оларды дайындау әдістері (кептіру, ұнтақтау, алдын ала өңдеу) талқыланады. Пиролиздің құнды өнімдерді шығарудағы тиімділігін растайтын зертханалық зерттеулердің нәтижелері келтірілген. Қолданыстағы аналогтармен салыстырмалы бағалау жүргізілді, сонымен қатар экологиялық тиімділікті талдау (CO₂ және CH₂ шығарындыларын азайту, полигон қалдықтарының көлемін азайту) және өнеркәсіптік іске асыру перспективаларын экономикалық бағалау жүргізілді.. Биологиялық қалдықтарды пиролиз әдісімен өңдеудің ресурстарды үнемдеу және қоршаған ортаны қорғау мәселелерін шешуде жоғары практикалық маңызы бар екендігі көрсетілген. Зерттеу нәтижесінде алынған өнімдердің органикалық тыңайтқыштар, энергия көздері, сорбенттер және құрылыс материалдарының компоненттері ретінде әлеуетті қолданылуы көрсетілген. Әрі қарайғы зерттеулердің перспективалық бағыттары анықталды, оның ішінде біріктірілген өңдеу технологиялары және мақсатты өнімдердің спектрін кеңейту.

Бұл мақалада айналмалы қалыптау арқылы полиэтиленді қайта кәдеге жарату (оны қайталама өңдеу – қайта өңдеу) мәселесін зерттеу берілген. Ғылыми әдебиеттерде полиэтиленнің (РПЭ) айналмалы сорттарын қайта өңдеу өте нашар зерттелген және ұсынылған деректер көбінесе қарама-қайшы. Алайда, өнеркәсіпте қайталама полиэтиленді пайдалана отырып, айналмалы қалыптау әдісімен контейнерлерді өндіру үшін оның тозуы (қайта өңдеу жағдайында пайда болатын) ескерілуі керек, оны бағалау үшін авторлар келесі әдістерді пайдаланды: ИҚспектроскопия, атомдық күшті микроскопия, РПЭ бетінің гидрофобтылығын зерттеу (контакт бұрышын өлшеу арқылы) және механикалық сынақтар. Бұл ыдыстарды (минералды тыңайтқыштарды сақтауға арналған, КАС28 маркалы) кеңінен қолдануды ескере отырып, тазартылған сумен (KAS28 әсерінен кейін) РПЭ ББЗ оларды өңдеудің әртүрлі технологиялық режимдері (PIAT индикаторы) бойынша зерттелді. РПЭ қайта өңдеу полиэтиленнің бетінде карбоксил топтарының түзілуіне және оның гидрофильділігінің едәуір артуына әкелетіні көрсетілген (байланыс бұрышы 36%-ға дейін төмендеген). KAS28-де сақтау сонымен қатар қарастырылатын өңдеу параметрлеріне қарамастан қайталама және біріншілік РПЭ жасалған бұйымдардың гидрофильділігін арттырады (байланыс бұрышының 8%-дан 28%-ға дейін төмендеуі). РПЭ гидрофильділігіне ең әсер ететін фактор (зерттелетіндердің) қайта өңдеу екені көрсетілген. Композиттердегі қайталама полиэтиленнің 15-25% дейін дозаланғанда беріктік сипаттамаларында (созылу беріктігі мен деформациясында) шамалы ғана өзгерістер байқалатыны анықталды, бұл бастапқы шикізатты өнімділік қасиеттерін (қайталама полиэтиленмен) сыни жоғалтпай ішінара ауыстыруды ұсынуға мүмкіндік береді. Бұл айналмалы композиттер өндірісінде екінші реттік ПЭ-ді экономикалық тұрғыдан тиімді пайдалану перспективаларын ашады. Бұл зерттеуді қайта өңдеу кезінде РПЭ деградациясын бағалау және дайын өнімнің өнімділік қасиеттерін жақсарту үшін пайдалануға болады.

Бұл ғылыми зерттеу мұнай өнімдерінің, атап айтқанда көмірсутекті зымыран отынының (КЗО) өсімдіктерге фитоуытты әсерін бағалауға арналған. Лабораториялық жағдайда тестобъект ретінде кәдімгі шалғам (Raphanus sativus L. var. sativus) пайдаланылды. Жұмысты жүргізудің негізгі себебі – зымыран тасығыштардың бөлшектері құлаған аймақтарда ластанған топырақтың экологиялық жағдайын бағалау қажеттілігі болды.
Зерттеудің басты мақсаты – топырақтың КЗО-мен ластану дәрежесі мен өсімдікиндикатордың морфофизиологиялық параметрлеріндегі өзгерістер арасындағы өзара байланысты анықтау болды. Зерттеу барысында бес түрлі топырақ нұсқасы қолданылды: үшеуі КЗО-ның 100, 500 және 1000 мг/кг концентрацияларымен тәжірибелік үлгілер, сондай-ақ екі бақылау үлгісі – стандартты жасанды топырақ үлгісі (КМ) және нақты ластанған аумақтан алынған топырақ (КФ). Биотестілеу алты апта бойы жүргізілді. Эксперимент барысында өну қабілеті, өсінділердің сабақ және тамыр ұзындықтары тіркеліп, олардың негізінде уыттылық индекстері есептелді.
Нәтижелер КЗО-ның өсімдіктердің дамуы мен тұқым өнуіне кері әсерін көрсетіп отыр. Ең төменгі 100 мг/кг концентрациясында сабақ пен тамыр ұзындығының шамалы қысқаруы байқалды. Алайда КЗО концентрациясы 500 және 1000 мг/кг-ге жеткенде теріс әсер айқын көрінді: тұқымның өнуі тиісінше 40% және 25%-ға дейін төмендеді, ал сабақ пен тамыр ұзындығы бақылау үлгілерімен салыстырғанда 2-4 есеге қысқарды.
Бақылау нәтижелері КЗО фитоуыттылығының дозаға тәуелді сипатын анық көрсетеді. Алынған деректер ластану деңгейін бағалау нормативтерін әзірлеу, экологиялық мониторинг жүргізу және бүлінген аумақтарды қалпына келтіру шараларын жоспарлау үшін практикалық тұрғыдан маңызды.

Зерттеуде табиғи цеолит пен оның модификацияланған түрлерінің су ерітінділерінен йодтың тұрақты изотопын (^127I) жою тиімділігі қарастырылды. Табиғи цеолит күміс (Ag⁺) және мыс (Cu²⁺) иондарымен ионалмасу әдісі арқылы модификацияланды. Модификацияланған үлгілердің құрылысы мен химиялық құрамы рентгенфлуоресценттік талдау (XRF), рентгендік дифракция (XRD) және энергия-дисперсиялық рентгендік талдауы бар сканерлейтін электрондық микроскопия
(SEM-EDX) тәсілдерімен зерттелді.
Кинетикалық тәжірибелер нәтижелері Cu-модификацияланған цеолиттің сорбциялық тепетеңдікке Ag-модификацияланған үлгіге қарағанда жылдамырақ жететінін көрсетті. Cuмодификацияланған цеолит үшін тепе-теңдікке жету уақыты шамамен 30,5 сағатты, ал Agмодификацияланған үлгі үшін шамамен 36,0 сағатты құрады. Су ерітінділерінен йодты жою дәрежесі екі жағдайда да жоғары болды: Cu-модификация үшін 99,4% және Ag-модификация үшін 99,1%.
Сорбция изотермаларын талдау деректердің Ленгмюр моделіне жақсы сәйкес келетінін (R² > 0,98) көрсетті. Бұл ретте модификацияланған цеолиттердің есептелген максималды сорбциялық сыйымдылығы табиғи цеолитке қарағанда жоғары болды.
Алынған нәтижелер металмен модификацияланған цеолиттердің су ерітінділерінен йодқұрамды ластаушыларды жою үшін тиімді әрі экологиялық қауіпсіз сорбенттер екенін растайды. Cu-модификациясы сорбцияның жылдамдығын арттырып, су тазарту жүйелеріне енгізуге аса қолайлы екенін көрсетті.

Мақалада портландцементке экологиялық тұрғыдан тұрақты балама ретінде геополимерлі композиттердің даму бағыттары қарастырылған. Геополимеризация процесіне арналған шикізат көздері – табиғи алюмосиликатты материалдар мен өнеркәсіптің техногендік қалдықтары: ұшпа күл, домна және ферроқорытпа шлактары, қызыл шлам және энергетика мен металлургия өндірістерінің басқа да жанама өнімдері талданған. Геополимеризацияның негізгі сатылары мен механизмдері, сілтілік активаторлардың және синтез параметрлерінің материал құрылымы мен қасиеттеріне әсері сипатталған. Геополимерлі композиттердің жоғары беріктікке, термотұрақтылыққа және химиялық төзімділікке ие екендігі, сондай-ақ көміртек ізі айтарлықтай төмен екендігі көрсетілген. Бұл оларды құрылыс және өнеркәсіптік қалдықтарды қайта өңдеу салаларында қолдануға перспективалы материал етеді.
Қазақстан Республикасы табиғи алюмосиликатты кендердің және техногендік екінші ресурстардың мол қорына ие, бұл экологиялық жүктемені азайту және минералдық шикізатты тиімді пайдалану мақсатында геополимерлік технологияларды кеңінен енгізуге алғышарттар жасайды.

Бұл зерттеуде неодим иондарын екі өнеркәсіптік сорбенттерден, Amberlite IR120(H+) және AB-17-8(OH-) ионалмастырғыш шайырлардан тұратын интерполимерлік жүйелерді пайдалана отырып, олардың ерітінді қоспасынан селективті сорбциялау мүмкіндіктері әртүрлі молярлық қатынаста зерттелді. Алынған нәтижелер негізінде полимерлердің максималды активтенуі Amberlite IR120:AB-17-8 (5:1) қатынастарында болатыны анықталды. Неодим иондарын максималды сорбциялау дәрежесі осы қатынастарда байқалады. Сорбция процесі статикалық режимде жүргізілді. Полимерлердің қашықтан өзара әрекеттесуінің 48 сағатынан кейін неодим иондарын максималды сорбциялау дәрежесі 56,2%, полимерлік тізбектің байланысу дәрежесі 3,96 % болды. Бастапқы активтенбеген Amberlite IR120 (6:0) және AB-17-8 (0:6) полимерлермен салыстырғанда интерполимерлік жүйелердің сорбциялық белсенділігінің Amberlite IR120: AB-17-8 (5:1), Amberlite IR120:AB-17-8 (3:3) қатынастарында анағұрлым жоғары болатынын бастапқы полимерлердің жалпы есептік мәндері дәлелдеді. Алынған нәтижелер интерполимерлік жүйелерде бастапқы полимерлердің электрохимиялық және сорбциялық қасиеттерінің өзгеретінін, яғни функционалды топтардың реакцияға түсу қабілеті артатынын көрсетті. Бұл оларды неодим иондарын бөліп алудың тиімді сорбциялық технологиясын жасау үшін қолдануға мүмкіндік береді. Осылайша, өнеркәсіптік ерітінділерден неодимді тиімді бөліп алу үшін сорбция шарттарын өзгерту арқылы интерполимерлік жүйелерді өнеркәсіпте қолдануға болатыны көрсетілді.