МЕХАНОХИМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӨЗДІГІНЕН ТАРАЛАТЫН ЖОҒАРЫ ТЕМПЕРАТУРАЛЫҚ СИНТЕЗ КЕЗІНДЕ БОР КАРБИДІНІҢ ТҮЗІЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-85
Аңдатпа
B₂O₃–Al–C және B₂O₃–Mg–C жүйелерінде механохимиялық және өздігінен таралатын жоғары температуралық синтез (ӨЖС) кезінде бор карбидінің түзілу заңдылықтары зерттелді. B₂O₃–Al–C жүйесін механохимиялық өңдеу планетарлық шарлы диірменде 350–500 айн/мин айналу жылдамдығында, 30–90 мин өңдеу ұзақтығында және шарлар массасының ұнтақ шихта массасына қатынасы (BPR) 10-30 болған жағдайда жүргізілді. Механикалық активтендіру ұнтақ қоспасының ұсақталуы және құрылымдануымен, сондай-ақ бороалюминаттық, оксидтік және карбидтік фазалардың түзілуімен жүретін қатты фазалық түрленулердің дамуымен қатар жүретіні анықталды. 450 айн/мин, 30 мин және BPR = 20 режимінде алынған өнімде рентгендік фазалық талдау арқылы Al₁₂B₆O₃₆, Al₂O₃, қалдық Al және алюминий-көміртекті фазамен қатар B₄C фазасы анықталды.
ӨЖС кезінде тотықсыздандырғыш металдың табиғаты жану параметрлері мен фазатүзілуге елеулі әсер ететіні анықталды. B₂O₃–Al–C жүйесі үшін фронт температурасы 2640-2750 °C, таралу жылдамдығы 6,0-8,9 мм/с болды, ал B₂O₃–Mg–C жүйесінде температура шамамен 3000 °C-қа, фронт жылдамдығы 10,9 мм/с-қа дейін жетті. Зерттелген өнімдердегі B₄C-тың ең жоғары мөлшері алюмотермиялық жүйе үшін 4 масс. %, магнийтермиялық жүйе үшін 5 масс. % құрады. ӨЖС өнімдерінде B₄C-пен қатар құрамы тотықсыздандырғыш табиғатына тәуелді оксидтік және бораттық фазалар түзіледі. Көпкомпонентті өнімдерден бор карбидін селективті химиялық өңдеу арқылы кейіннен бөліп алу мүмкіндігі көрсетілді. Алынған нәтижелер B₄C-құрамды материалдарды бағытталған түрде қалыптастыру үшін механикалық активтендіру мен металлотермиялық ӨЖС-ті үйлестірудің перспективалылығын көрсетеді.
Тірек сөздер
Авторлар туралы
Д. МұқталыҚазақстан
Динара Мұқталы – PhD, қауымдастырылған профессор жетекші ғылыми қызметкері
Қазақстан Республикасы, Алматы қ., Бөгенбай батыр көшесі, 172
050040, Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы, Әл-Фараби даңғылы, 71
Б. Х. Мусабаева
Қазақстан
Бинур Хабасовна Мусабаева – х.ғ.к., профессор
Қазақстан Республикасы, Астана қаласы, Қабанбай батыр даңғылы, 8
А. Батқал
Қазақстан
Айсулу Батқал – ғылыми қызметкері
Қазақстан Республикасы, Алматы қ., Бөгенбай батыр көшесі, 172
К. Қамұнұр
Қазақстан
Қастер Қамұнұр – PhD, қауымдастырылған профессор.
жетекші ғылыми қызметкері
Қазақстан Республикасы, Алматы қ., Бөгенбай батыр көшесі, 172
А. Абылайхан
Қазақстан
Ақерке Абылайхан – х.ғ.к.,
050040, Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы, Әл-Фараби даңғылы, 71
Әдебиет тізімі
1. Effects of boron oxide composition, structure, and morphology on B₄C formation via the SHS process in the B₂O₃–Mg–C ternary system / S. Aghili et al // Ceramics International. – 2020. – Vol. 46. – P. 7223-7234. https://doi.org/10.1016/j.ceramint.2019.11.217.
2. Novel Pathway for the Combustion Synthesis and Consolidation of Boron Carbide / M.K. Zakaryan et al // Materials. – 2022. – Vol. 15. – Р. 5042. https://doi.org/10.3390/ma15145042.
3. Influence of Sintering Process Conditions on Microstructural and Mechanical Properties of Boron Carbide Ceramics Synthesized by Spark Plasma Sintering / Y. Liu et al // Materials. – 2021. – № 14. – Р. 1100. https://doi.org/10.3390/ma14051100.
4. Avcioglu S. Effect of elemental nano boron on the transformation and morphology of boron carbide (B4C) powders synthesized from polymeric precursors / S. Avcioglu, F. Kaya, C. Kaya // Ceram. Int. – 2020. – № 46. – Р. 17938-17950. https://doi.org/10.1016/j.ceramint.2020.04.104.
5. Construction of a Novel Barium Free Green Light Emitting Illuminant Based on Boron Carbide / Z. Huang et al // Propellants, Explosives, Pyrotechnics. – 2021. – Т. 46, № 9. – Р. 1480-1488. https://doi.org/10.1002/prep.202100038.
6. Walters I.T. Environmentally friendly boron-based pyrotechnic delays: an additive manufacturing approach / I.T. Walters, L.J. Groven // ACS Sustainable Chemistry & Engineering. – 2019. – Т. 7, № 4. – Р. 4360-4367. https://doi.org/10.1021/acssuschemeng.8b06204.
7. Horiuchi K. Reactivity of boron carbide and metal oxide mixtures / K. Horiuchi, A. Huynh, J. Kalman // Proceedings of the Combustion Institute. – 2023. – Т. 39, № 3. – Р. 3313-3321. https://doi.org/10.1016/j.proci.2022.07.107.
8. Yaghoubi M. Effect of the magnesium content on the mechanochemical behavior in ternary system Mg–B2O3–C / M. Yaghoubi, O. Torabi // International Journal of Refractory Metals and Hard Materials. – 2014. – P. 132-140. https://doi.org/10.1016/j.ijrmhm.2013.11.014.
9. Combustion and Radiation Properties of B4C/PTFE Based Pyrolants Under the Influence of Various Oxidants / B. Zhou et al //Combustion Science and Technology. – 2025. – P. 1-23. https://doi.org/10.1080/00102202.2025.2536218.
10. Boron Carbide Composites Produced by Self-Propagating High-Temperature Synthesis / R.G. Abdulkarimova et al // Revista Ingeniería UC. – 2021. – Vol. 28, № 1. https://doi.org/10.54139/revinguc.v28i1.5.
11. Influences of mechanical activation and tartaric acid addition on the efficiency of B₄C synthesis / S.F. Feiz et al // Synthesis and Sintering. – 2023. – Vol. 3. – P. 54-59. https://doi.org/10.53063/synsint.2023.31140.
12. Influence of Kinetic Factors on Preparation of Boron Carbide by Magnesiothermic SelfPropagation Synthesis / H. Shi et al // J. Cent. South Univ. – 2023. – № 30. – Р. 735-748. https://journal.hep.com.cn/jocsu/EN/10.1007/s11771-023-5264-1.
13. Wang Self-propagating high-temperature synthesis of B4C: integrating combustion wave features and crystallization kinetics / Wang, D. Zhihe, Zh. Tingan // Ceramics International. – 2025. – Issue 30. – P. 65856-65870. https://doi.org/10.1016/j.ceramint.2025.11.265.
14. The synthesis and characterization of B6O, B4C and ZrB2 at a pressure of 6 GPa / D. Chu et al // International Journal of Refractory Metals and Hard Materials. – 2025. – Р. 107070. https://doi.org/10.1016/j.ijrmhm.2025.107070.
15. Wang C. Effect of carbon sources on morphology of B4C powders synthesized by magnesiothermic SHS / C. Wang, Zh. Dou, T. Zhang // Powder Technology. – 2026. – P. 122524. https://doi.org/10.1016/j.powtec.2026.122524.
Рецензия
Дәйектеу үшін:
Мұқталы Д., Мусабаева Б.Х., Батқал А., Қамұнұр К., Абылайхан А. МЕХАНОХИМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӨЗДІГІНЕН ТАРАЛАТЫН ЖОҒАРЫ ТЕМПЕРАТУРАЛЫҚ СИНТЕЗ КЕЗІНДЕ БОР КАРБИДІНІҢ ТҮЗІЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Шәкәрім Университетінің Хабаршысы. Техникалық ғылымдар сериясы. 2026;(3(23)):839-848. https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-85
For citation:
Muktaly D., Musabayeva B.X., Batkal A., Kamunur K., Abylaikhan A. FEATURES OF BORON CARBIDE FORMATION DURING MECHANOCHEMICAL AND SELF-PROPAGATING HIGH-TEMPERATURE SYNTHESIS. Bulletin of Shakarim University. Technical Sciences. 2026;(3(23)):839-848. (In Kazakh) https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-85
JATS XML















