АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КӘСІПОРЫНДАРЫНЫҢ ӨНДІРІСТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТІН БАСҚАРУДА ЭКОНОМИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУДІ ҚОЛДАНУ

Елдің азық-түлік қауіпсіздігін перспективалық және стратегиялық жоспарлау мақсатында жер ресурстарын оңтайлы пайдалану қазіргі аграрлық басқарудың негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Жерді тиімді бөлу және оны шаруашылық айналымына ұтымды тарту тұрақты азықтүлік теңгерімін қалыптастырудың негізін қалайды, сыртқы факторларға тәуелділікті төмендетеді және аграрлық сектордың өзгермелі климаттық пен экономикалық жағдайларға бейімделу мүмкіндігін арттырады.
Ғылыми тұрғыдан алғанда, жерді пайдалану жүйесін оңтайландыру тек өндірістік тиімділікті арттыру құралы ғана емес, сонымен қатар ұлттық азық-түлік қауіпсіздігінің стратегиялық элементі болып саналады. Ол экономикалық мүдделер, экологиялық шектеулер және әлеуметтік қажеттіліктер арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, бұл ауылдық аумақтардың ұзақ мерзімді дамуын және агроэкожүйелердің тұрақты қызметін жоспарлауда ерекше маңызға ие.
Осы зерттеу мал шаруашылығына маманданған ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының өндірістік-экономикалық қызметін басқарудың экономикалық-математикалық моделін әзірлеуге бағытталған. Мақалада агроөндіріс табыстылығын арттыруға, жем-шөп өндірісін жетілдіруге және топырақ құнарлылығын сақтауға бағытталған болжау, жоспарлау және оңтайландыру әдістері қарастырылған. Ұсынылған модельді іске асыру тәуекелдерді азайтуға, жер ресурстарын басқарудың тиімділігін арттыруға және ауыл шаруашылығының тұрақты дамуына ықпал етуге мүмкіндік береді.

1. Anikyn B.A. Economic and Mathematical Modeling: Textbook / B.A. Anikyn. – Moscow: Yurayt. – 2021. – 352 p.

2. Melnik L.G. Mathematical Models in Agricultural Economics / L.G. Melnik, N.V. Goncharova. – Kharkiv: INZHEK. – 2022. – 248 p.

3. Ponomarev A.I. Optimization Methods in Agricultural Production / A.I. Ponomarev. – Saint Petersburg: Lan’. – 2019. – 304 p.

4. Nurkeeva G.Zh. Modeling of Agricultural Processes: Theory and Practice / G.Zh. Nurkeeva. – Almaty: Kazakh University. – 2018. – 287 p.

5. Tyurina, Yu.N. Agricultural Enterprise Management Based on Mathematical Models / Yu.N. Tyurina. – Moscow: Finance and Statistics. – 2020. – 198 p.

6. Ergozhina M.A. Economic and Mathematical Methods in Agriculture / M.A. Ergozhina. – Nur-Sultan: Economics. – 2021. – 240 p.

7. Khaziev Sh.F. Optimization Models for the Agricultural Sector / Sh.F. Khaziev, V.I. Krutikov – Kazan: Kazan Agrarian University, 2022. – 198 p.

8. Tasbulatova R.Zh. Application of Econometric Models in Agro-Economics / R.Zh. Tasbulatova. – Astana: AIU. – 2020. – 176 p.

9. Ageev A.I. System Analysis and Modeling in the Agro-Industrial Complex / A.I. Ageev, S.V. Emelyanov. – Moscow: Nauka. – 2017. – 352 p.

10. Shumakov S.A. Forecasting and Planning in Agriculture / S.A. Shumakov. – Moscow: Delo. – 2019. – 264 p.

11. Seitimbetova Zh.K. Information Technologies in Agricultural Management / Zh.K. Seitimbetova // Almaty: Bastau. – 2022. – 214 p.

12. Gajendra R.A. Application of Mathematical Models in Precision Agriculture / R.A. Gajendra, V. Singh. – Agricultural Systems. – 2021. – № 194. – Р. 103290. https://doi.org/10.1016/j.agsy.2021.103290.

13. Zhang Y. Optimization Techniques in Agricultural Resource Management / Y. Zhang, H. Wang, D. Li // Computers and Electronics in Agriculture. – 2020. – № 179. – Р. 105835. https://doi.org/10.1016/j.compag.2020.105835

14. Garcia F. Mathematical Modeling in Agricultural Economics / F. Garcia, R. Lopez // Journal of Agricultural and Applied Economics. – 2019. – № 51(3). – Р. 430-447. https://doi.org/10.1017/aae.2019.17.

15. Khan S. Economic Modeling of Farm Resource Allocation Using Linear Programming / S. Khan, A. Abbas // Agricultural Economics Review. – 2020. – № 23(1). – Р. 55-70. https://doi.org/10.22004/ag.econ.316646.

16. Ivanov D.V. Digital Transformation and Modeling in Agroecosystems / D.V. Ivanov, P. Smirnov // Russian Journal of Agricultural and Socio-Economic Sciences. – 2023. – № 2(134). – Р. 45-52. https://doi.org/10.18551/rjoas.2023-02.05.

17. OECD. (2021). Farm Management and Economic Modeling in Agricultural Policy Design. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787.

18. FAO. (2020). Economic Models for Sustainable Agricultural Development. Rome: FAO Report. https://doi.org/10.4060/ca8807en.

19. Nazarova S.V. Metody ekonomiko-matematicheskogo analiza v agroekonomike [Methods of Economic and Mathematical Analysis in Agro-Economics] / S.V. Nazarova. – Samara: SGÉU. – 2020. – 183 p.

20. Akhmetova A.R. Agroekonomicheskoe modelirovanie v usloviyakh tsifrovoi transformatsii [AgroEconomic Modeling in the Context of Digital Transformation] / A.R. Akhmetova. – Karaganda: Karaganda University. – 2022. – 170 p.

21. Innovative Approaches in Agricultural Business Modeling / M.N. Dudin et al // International Journal of Agricultural Management. – 2022. – № 6(1). – Р. 33-41. https://doi.org/10.5836/ijam/2022-01-33.

22. Talapova, G.K. Matematicheskie modeli otsenki effektivnosti selkhozproizvodstva [Mathematical Models for Assessing the Efficiency of Agricultural Production] / G.K. Talapova. – Kokshetau: Sh. Ualikhanov University. – 2023. – 196 p.

23. Yesimova L.S. (2021). Analiz i modelirovanie ustoychivosti agrarnykh system [Analysis and Modeling of the Stability of Agricultural Systems] / L.S. Yesimova. Uralsk: WKSU. – 2021. – 202 p.