ӨҢДЕУ ӨНЕРКӘСІБІ ЖҰМЫСКЕРЛЕРІНІҢ ДЕНСАУЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА ӨНДІРІСТІК ОРТАДАҒЫ ХИМИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ

Мақалада химиялық профилі өңдеу өнеркәсібі кәсіпорнының технологиялық және химиялық ортасын және оның жұмыскерлердің денсаулығына әсерін талдау ұсынылған. Зерттеудің мақсаты технологиялық ортаның ерекшеліктерін ескере отырып, технологиялық циклдің негізгі кезеңдеріндегі еңбек жағдайларын гигиеналық бағалау және зиянды химиялық факторлардың әсері мен қызметкерлердің аурушаңдығы арасындағы байланысты анықтау болды. Технологиялық процестер қарқынды шаңның пайда болуымен және уытты химиялық заттардың бөлінуімен қатар жүретіні анықталды, олардың концентрациясы кейбір жағдайларда рұқсат етілген шекті деңгейден асып түсті. Зиянды факторлардың құрылымында бейорганикалық шаң, оның ішінде кварцы бар компоненттер, минералды тыңайтқыштардың шаңы, әлсіз фиброгенді аэрозольдер, бейорганикалық қосылыстардың буы мен газдары басым болды. Корреляциялық талдау аталған факторлардың әсері мен тыныс алу органдары ауруларының, пневмокониоздың және асқазан-ішек жолдарының патологияларының дамуы арасындағы статистикалық маңызды байланысты анықтады. Алынған нәтижелер кәсіпорынның технологиялық ортасының жұмыскерлердің денсаулығына қолайсыз әсерін растайды және еңбек жағдайларын жақсартуға, персоналдың қауіпсіздігін арттыруға және "жасыл" технологияларды енгізуге бағытталған кешенді алдын алу шараларын әзірлеу және енгізу қажеттілігін негіздейді, бұл экологиялық таза процестерге көшуге және жұмысшылардың өмір сүру сапасын арттыруға ықпал етеді.

1. Михайлуц А.П. Влияние на состояние здоровья работников химических производств профессиональных и экологических нагрузок вредными веществами/ А.П. Михайлуц, А.Н. Першин, С.А. Максимов // Бюллетень ВСНЦ СО РАМН. – 2005. – № 8(46). – С. 141-144.

2. Безрукова Г.А. Современное состояние условий труда и здоровья работников предприятия химического оргсинтеза / Г.А. Безрукова, Т.А. Новикова // Мед. труда и пром. экол. – 2021. – № 61(6). – С. 408-414. https://doi.org/10.31089/1026-9428-2021-61-6-408-414.

3. Recycling phosphorus from waste in China: Recycling methods and their environmental and resource consequences / X. Liu et al // Resources, Conservation and Recycling. – 2023. – Р. 188. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2022.106669.

4. Phosphorus recovery from municipal wastewater: an ntegrated comparative technological, environmental and economic assessment of P recovery technologies / L. Egle et al // Science of The Total Environment. – 2016. – Р. 522-542. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2016.07.019.

5. Radiological Assessment in the Premises of the Phosphate Fertilizer Plant of the Industrial Complex «Trepça» / Н. Fadil et al // Pol. J. Environ. Stud. – 2025. – Vol. 34, № 2. – Р. 1555-1564. https://doi.org/10.15244/pjoes/188033.

6. Investigation of Possible Negative Consequences of Environmental Pollution by Phosphorite Production Wastes / D. Aliaskarov et al // ES Energy & Environment. – 2025. – № 27. – Р.1-14. https://dx.doi.org/10.30919/ee1402.

7. Aly Shimaa E. Occupational hazards and quality of life among fertilizer factory workers in Assiut City / E. Aly Shimaa, M. Mohammed Fayza // Egyptian Nursing Journal. – 2018. – № 15(1). – Р. 1-8. https://dx.doi.org/10.4103/ENJ.ENJ_31_17.

8. Ментальное здоровье работников химического производства: факторы риска его нарушения / С.В. Кузьмина и др. // Социальная гигиена и организация здравоохранения. Казанский медицинский журнал. – 2020. – том 101, № 4. – С. 550-560.

9. Корпоративная социальная ответственность предприятий химической промышленности / О.Б. Зильберштейн и др. – М.: Креативная экономика; 2020. – 326 с. https://doi.org/10.18334/9785912923012.

10. Методические рекомендации «Гигиенические критерии оценки и классификация условий труда по показателям вредности и опасности факторов производственной среды, тяжести и напряженности трудового процесса». Приказ Председателя Комитета санитарноэпидемиологического контроля Министерства здравоохранения Республики Казахстан от 31 декабря 2020 года № 24. https://zan.kz/en/Document/DetailById?documentId=671d24ba-97cd46be-9b09-69251a77c35e.

11. «Об утверждении Гигиенических нормативов к атмосферному воздуху в городских и сельских населенных пунктах, на территориях промышленных организаций». Приказ Министра здравоохранения Республики Казахстан от 02 августа 2022 года № ҚР ДСМ-70.

12. Wahyu Retnadi. Chemical Exposure and Liver Health Among Workers in the Chemical Industry / Mariana, et al // Journal of Environmental and Occupational Health Safety. – 2025. – vol. 01, № 01.