БЕНТОНИТ ЖӘНЕ ГУМИНДІК ЗАТТАР: ҚҰРАМЫ, ҚАСИЕТТЕРІ ЖӘНЕ МЕДИЦИНАДА ҚОЛДАНЫЛУЫ

Мақалада бентонит саздарының, соның ішінде Таган кен орнының бентониттерінің құрамы, физика-химиялық қасиеттері және биологиялық белсенділігі, сондай-ақ гуминдік заттар және олардың медицинадағы қолданылуы бойынша жүйелі шолу ұсынылған. Жұмыстың өзектілігі осы табиғи материалдардың ерекше адсорбциялық және регенерациялық қасиеттерімен байланысты, бұл олардың әртүрлі патологиялық жағдайларды детоксикациялау және емдеуде қолданылу перспективаларын айқындайды. Әдеби деректер негізінде бентониттің минералогиялық құрамы (негізінен монтмориллонит), оның ісіну және сорбциялық қасиеттері, сондай-ақ гумин және фульвоқышқылдардың химиялық құрамы талданды. Медициналық қолданудың негізгі бағыттары қарастырылды: жедел және созылмалы интоксикациялар мен диареяларды түзетуге арналған бентонитті энтеросорбенттер, күйіктер мен жараларды жазуға арналған сыртқы дәрілік түрлер (гельдер мен майлар), сондай-ақ гуминдік заттардың нутрицевтикалық және иммуномодуляциялық қолданылуы. Эксперименттік және клиникалық деректерді талдау бентонит пен гуминдік кешендерді бірге қолдану кезінде байқалатын синергетикалық әсерді көрсетеді, ол сорбциялық қабілеттің артуымен, әсерінің ұзартылуымен және уыттылықтың төмендеуімен сипатталады. Алынған нәтижелер осы табиғи компоненттердің өзара әрекеттесуін зерттеудің ғылыми маңыздылығын және олардың фармакологиялық әлеуетін дәлелдейді. Жұмыстың практикалық маңызы детоксикациялық әсері бар табиғи энтеросорбенттер мен биологиялық белсенді қоспаларды әзірлеу перспективаларын негіздеуде көрінеді.

1. Tagan Bentonite Company. Bentonite from Tagan deposit. https://tagbent.com/ (дата обращения: 16.12.2025).

2. Сапаргалиев Е.М. Особенности генезиса Таганского месторождения бентонитов в Зайсанской впадине / Е.М. Сапаргалиев, М.М. Кравченко // Вестник РУДН. Серия: Инженерные исследования. – 2007. – № 3. – С. 40-46.

3. Experimental studies on wastewater sorption treatment with subsequent disposal of used sorbents / G.K. Daumova et al // Chemical Engineering Transactions. – 2018. – Vol. 70. – P. 2125-2130. https://doi.org/10.3303/CET1870355.

4. Moosavi M. Bentonite Clay as a Natural Remedy: A Brief Review / M. Moosavi // Iranian Journal of Public Health. – 2017. – V. 46. № 9. – P. 1176-1183. https://doi.org/10.1007/s12272-010-0715-2.

5. Gvozdeva Y. Biomedical Applications of Humic Substances: From Natural Biopolymers to Therapeutic Agents / Y. Gvozdeva, P. Peneva, P. Katsarov // Antioxidants (Basel). – 2025. – Vol. 14. – № 9. – Art. 1139. https://doi.org/10.3390/antiox14091139.

6. Eisenhour D.D. Bentonite and Its Impact on Modern Life / D.D. Eisenhour, R.K. Brown // Elements. – 2009. – Vol. 5, № 2. – P. 83-88. https://doi.org/10.2113/gselements.5.2.83.

7. Гылымхан Н.Т. Возможности использования бентонитовых глин в медицине / Н.Т. Гылымхан, Ш.Н. Жумагалиева, Ж.А. Абилов // Вестник Казахского национального университета. Серия химическая. – Алматы, 2016. – № 4. – С. 48-54.

8. Sunakbaeva D.K. Development of nature protection measures on the basis of bentonite clays and products of utilization of sulfur-containing wastes / D.K. Sunakbaeva // Ecology. – Taraz: Dulaty University, 2009. – P. 20.

9. Сапаргалиев Е.М. Влияние вещественного состава сырья на технологические свойства бентонитов Таганского месторождения / Е.М. Сапаргалиев // Вестник РУДН. Серия: Инженерные исследования. – 2007. – № 2. – С. 77-81.

10. Chemical and mineralogical analysis of Kazakhstan clays and study of their hydrodispersive properties / A. Assanov et al // Reports of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. – 2025. – Vol. 2. – P. 182-205.

11. Quantitative assessment of the use of Kazakhstan montmorillonite clays as sorbent carriers for pharmaceutical substances / D. Bolatkan et al // Physical Sciences and Technology. – 2025. – Vol. 12. – P. 121-133.

12. Characterization of Kazakhstan’s Clays by Mössbauer Spectroscopy and X-ray Diffraction / A. Shokanov et al // Minerals. – 2024. – Vol. 14. – Article 713. https://doi.org/10.3390/min14070713.

13. Application of montmorillonite in bentonite as a excipient in drug delivery systems Park J.-H., / H.-J. Shin et al // Journal of Pharmaceutical Investigation. – 2016. – Vol. 46, № 4. – P. 363-375. https://doi.org/10.1007/s40005-016-0258-8.

14. Вернигорова В.Н. Материаловедение полимеров и композиционных материалов на их основе : монография / В.Н. Вернигорова, С.М. Саденко. – Пенза : ПГУАС, 2013. – 420 с.

15. Önal M. Physicochemical properties of bentonites: an overview / M. Önal // Communications, Faculty of Sciences, University of Ankara. Series B: Chemistry and Chemical Engineering. – 2006. – Vol. 52, № 2. – P. 7-21. https://communications.science.ankara.edu.tr/index.php/commb/article/view/83.

16. Affaf N. Montmorillonite (MMT) nanoclay in smart coatings for corrosion protection of metal alloy: a brief review / N. Affaf, J. Alias, N. Alang // Journal of Physics: Conference Series. – 2024. – Vol. 2688. – Art. 012012. https://doi.org/10.1088/1742-6596/2688/1/012012.

17. Effect of purified zearalenone with or without modified montmorillonite on nutrient availability, genital organs and serum hormones in post-weaning piglets / S.Z. Jiang et al // Livestock Science. – 2012. – Vol. 144. – P. 110-118. https://doi.org/10.1016/j.livsci.2011.11.004.

18. Evaluation of the void index method on the mechanical and thermal properties of compressed earth blocks stabilized with bentonite clay / S. Lahbabi et al // Construction and Building Materials.– 2023. – Vol. 393. – Art. 132114. https://doi.org/10.1016/j.conbuildmat.2023.132114.

19. Investigating the influence of bentonite colloids on strontium sorption in granite under various hydrogeochemical conditions / F. Cai et al // Science of the Total Environment. – 2023. – Vol. 900. – Art. 165819. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.165819.

20. Lagaly G. Colloid clay science / G. Lagaly // Developments in Clay Science. – 2006. – Vol. 1. – P. 141-245. 10.1016/S1572-4352(05)01005-6.

21. Adsorption and desorption effect of modified bentonite on soil heavy metal Pb/Cd and the feasibility assessment of reducing the ecotoxicity / X. Yang et al // Environmental Sciences Europe. – 2025. – Vol. 37. – Art. 105. https://doi.org/10.1186/s12302-025-01144-3.

22. Research progress on the raw and modified montmorillonites as adsorbents for mycotoxins: A review / Y. Li et al // Applied Clay Science. – 2018. – Vol. 163. – P. 299-311. https://doi.org/10.1016/j.clay.2018.07.032.

23. Phillips T.D. Development of high-capacity enterosorbents for aflatoxin B1 / T.D. Phillips, S.L. Lemke, P.G. Grant // Journal of Agricultural and Food Chemistry. – 2002. – Vol. 50, No. 3. – P. 748-754. https://doi.org/10.1021/jf010916.

24. Application of edible montmorillonite clays for the adsorption and detoxification of microcystin / M. Wang et al // ACS Applied Bio Materials. – 2021. – Vol. 4, № 9. – P. 7254-7265. https://doi.org/10.1021/acsabm.1c00779.

25. Efficacy of orally administered montmorillonite for acute iron poisoning detoxification in rat / P.M. Moosavi et al // Applied Clay Science. – 2015. – Vol. 103. – P. 62-66. https://doi.org/10.1016/j.clay.2014.11.010.

26. Dupont C. Anti-diarrheal effects of diosmectite in the treatment of acute diarrhea / C. Dupont, B. Vernisse // Pediatric Drugs. – 2012. – Vol. 11, № 2. – P. 89-99. https://doi.org/10.2165/00148581-200911020-00001.

27. Das R.R. Efficacy and safety of diosmectite in acute childhood diarrhoea: a meta-analysis / R.R. Das, J. Sankar, S.S. Naik // Archives of Disease in Childhood. – 2015. – Vol. 100. – P. 1-9. https://doi.org/10.1136/archdischild-2014-307632.

28. Efficacy of Diosmectite (Smecta) in the Treatment of Acute Watery Diarrhoea in Adults: a multicentre randomized double-blind placebo-controlled study / F. Khediri et al // Gastroenterology Research and Practice. – 2011. – Article ID 783196. https://doi.org/10.1155/2011/783196.

29. Mechanism of action of diosmectite in gastrointestinal disorders // Journal of Gastroenterology. – 2017. https://doi.org/10.1007/s13099-017-0172-2.

30. Regenerative and anti-inflammatory effect of a novel bentonite complex on burn wounds / J.Y. Lee et al // Veterinary Medicine and Science. – 2022. – Vol. 8, № 3. – P. 2422-2433. https://doi.org/10.1002/vms3.908.

31. Clay therapy in wound healing: a brief review of the literature / C. Ovincy et al // Journal of Wound Management and Research. – 2024. – Vol. 20, № 1. – P. 1-8. https://doi.org/10.22467/jwmr.2023.02558.

32. Alexandre M. Polymer-layered silicate nanocomposites: preparation, properties and uses of a new class of materials / M. Alexandre, P. Dubois // Materials Science and Engineering . – 2000. – Vol. 28. – P. 1-63. https://doi.org/10.1016/S0927-796X(00)00012-7.

33. Bentonite-in hypromellose-poloxamer sol-gel for corneal application of trimetazidine: Study of rheology and ocular anti-inflammatory potential / R. Swain et al // International Journal of Biological Macromolecules. – 2023. – Vol. 242, Part 1. – Article 124628. https://doi.org/10.1016/j.ijbiomac.2023.124628.

34. Journey of humic substances in healthcare: Regulatory and development perspective / M. Mirza et al // Natural Resources for Human Health. – 2025. – Vol. 5, № 4. – P. 576-595. https://doi.org/10.53365/nrfhh/204288.

35. Humic Substances as a Versatile Intermediary / S. Hriciková et al // Life. – 2023. – Vol.13, № 4. – Art. 858. https://doi.org/10.3390/life13040858.

36. Physicochemical and antioxidant properties of humic acids of low-mineralized peloids of the Tuzkol deposit / Zh.K. Kairbekov et al // News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series Chemistry and Technology. – 2021. – Vol. 3, № 447. – P. 48-53. https://doi.org/10.32014/2021.2518-1491.49.

37. Получение модифицированного сорбента из гуминовых веществ бурого угля Кендырлыкского месторождения / Б.С. Саурбаева и др. // Вестник ВКТУ. – 2023. – №1. – С. 204-210. https://doi.org/10.51885/1561-4212-2023-1-204.

38. Study of the properties of humic acids synthesized from brown coal of the Kuznetsk and the Kumuskuduk deposits / S. Tyanakh et al // Academic scientific journal of chemistry. – 2025. – Vol. 3, № 464. – P. 255-273. https://doi.org/10.32014/2025.2518-1491.315.

39. Оптимизация процесса выделения гуминовых кислот из угля Ой-Карагайского месторождения / Ж.К. Каирбеков и др. // Вестник КазНУ. Серия химическая. – 2012. – № 4(68). – С. 79-83.

40. Gvozdeva Y. Biomedical Applications of Humic Substances: From Natural Biopolymers to Therapeutic Agents / Y. Gvozdeva, P. Peneva, P. Katsarov // Antioxidants (Basel). – 2025. – Vol. 14, № 9. – Art. 1139. https://doi.org/10.3390/antiox14091139.

41. Humic acids alleviate dextran sulfate sodium-induced colitis by positively modulating gut microbiota / J. Huang et al // Frontiers in Microbiology. – 2023. – Vol. 14. – Art. 1147110. https://doi.org/10.3389/fmicb.2023.1147110.

42. Humic Acid Enhances Wound Healing in the Rat Palate / M. Çalışır et al // Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. – 2018. – Vol. 2018. – Art. 1783513. https://doi.org/10.1155/2018/1783513.

43. Antiinflammatory activity and potential dermatological applications of characterized humic acids from a lignite and a green compost / M.V. Verrillo et al // Scientific Reports. – 2022. – Vol. 12. – Art. 2152. https://doi.org/10.1038/s41598-022-06251-2.

44. Жернов Ю.В. Влияние гуминовых кислот на аутоиммунное воспаление при адъювантного полиартрита / Ю.В. Жернов, Н.П. Аввакумова, М.Р. Хаитов // Российский журнал аллергологии. – 2017. – Т. 14, № 1S. – С. 44-45. https://rusalljournal.ru/raj/article/view/210.

45. Motta F.L. Deprotonation and protonation of humic acids as a strategy for the technological development of pH-responsive nanoparticles with fungicidal potential / F.L. Motta, B.A.G. Melo, M.H.A. Santana // New Biotechnology. – 2016. – Vol. 33. – P. 773-780. https://doi.org/10.1016/j.nbt.2016.07.003.

46. Федотов Г.Н. Аллелотоксичность почв и способы уменьшения ее негативного влияния на начальную стадию развития растений / Г.Н. Федотов, С.А. Шоба, И.В. Горепекин // Почвоведение. – 2020. – № 8. – С. 1007-1015. https://doi.org/10.31857/S0032180X20080067.

47. Соколовский Д.В. Природные гуминовые вещества в составе окружающего Bentonite humus system. – 2021. https://journals.eco-vector.com/0869-5652/article/view/13492 (дата обращения: 05.01.2026).

48. Therapeutic Efficiency of Humic Acids in Intoxications / J. Vašková et al // Life. – 2023. – Vol. 13, № 4. – Art. 971. https://doi.org/10.3390/life13040971.

49. Preparation of Humic Acid–Bentonite–Polymer Composite and Investigation of Its Efficiency for the Removal of Nickel, Cadmium and Lead Ions from Wastewater / E.L.M. Amutenya et al. – 2021. https://ssrn.com/abstract=3968030 (дата обращения: 05.01.2026).

50. Arafat R.Y. Evaluation of Humic Acid as an Aflatoxin Binder in Broiler Chickens / R.Y. Arafat, S.H. Khan, Saima // Annals of Animal Science. – 2017. – Vol. 17, № 1. – P. 241-255. https://doi.org/10.1515/aoas-2016-0050.

51. A toxicological evaluation of a fulvic and humic acids preparation / T.S. Murbach et al // Toxicology Reports. – 2020. – Vol. 7. – P. 1242-1254. https://doi.org/10.1016/j.toxrep.2020.08.030.