СОЯ ОКАРАСЫНЫҢ ДЕФОРМАЦИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚҰЙЫНДЫҚ КЕПТІРУДІҢ ЖЫЛУ ҮДЕРІСІНЕ ӘСЕРІ

Бұл жұмыста соя окарасының әртүрлі ылғалдылық жағдайларындағы деформациялық қасиеттері СТ-2 құрылымометрінің көмегімен зерттелді. Үлгілердегі ылғал мөлшеріне байланысты абсолюттік деформация, салыстырмалы деформация, механикалық кернеу және серпімділік модулінің тәуелділіктері анықталды. Абсолюттік деформация 28% ылғалдылықта 4,33 мм-ден 76% кезінде 17,04 мм-ге дейін, ал салыстырмалы деформация – 0,072-ден 0,284-ке дейін өзгерді. Серпімділік модулі 28% ылғалдылықта 6815 г/см²-ден 76% кезінде 1729 г/см² аралығында болды. Ылғалдылық 40-56% болғанда бөлшектердің механикалық тұрақтылығы мен жылуөткізгіштіктің қарқындылығының оңтайлы үйлесімі қалыптасатыны анықталды, бұл меншікті энергия шығынын 8-12% төмендетіп, жылулық режимнің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Абсолюттік және салыстырмалы деформация, механикалық кернеу және серпімділік модулінің анықталған тәуелділіктері құйындық кептірудің ұтымды режимдерін негіздеуге мүмкіндік береді және тағамдық материалдарды сусыздандырудың жылуэнергетикалық үдерістерінде практикалық маңызға ие. Деформациялық сипаттамалар құйындық кептіру кезіндегі энергия шығынымен тікелей байланысты екені көрсетілді, бұл жылу-масса алмасудың біркелкілігіне және жылу энергиясын пайдалану тиімділігіне әсер етеді. Алынған нәтижелер құйындық кептіру режимдерін есептеу, жылумасса алмасу үдерістеріндегі энергия шығынын азайту және энергия үнемдейтін кептіру қондырғыларын жобалау үшін пайдаланылуы мүмкін.

1. Пиралишвили С.А. Вихревой эффект и интенсификация процессов тепло- и массообмена в элементах энергетической техники / С.А. Пиралишвили, С.В. Веретенников // Вестник Самарского государственного аэрокосмического университета. – 2011. – № 1(10). – С. 175-181.

2. He Y.-L. Advances and Outlooks of Heat Transfer Enhancement by Longitudinal Vortex Generators / Y.-L. He, Y. Zhang // Applied Thermal Engineering. – 2016. – Vol. 94. – P. 728-745.

3. Shrinkage properties of porous materials during drying / J. Li et al // Frontiers in Materials. – 2024. – Vol. 11. – Art. 1330599.

4. Niu Z. Investigation of Heat and Moisture Transfer during the Drying of Packed‑Bed Porous Media in Soybeans / Z. Niu, X. Lu, Z. Li // Applied Sciences. – 2024. – Vol. 14(5), 1935. https://doi.org/10.3390/app14051935.

5. Pavlenko A. Heat and Mass Transfer in Hygroscopic Porous Media: Consequences of Invoking Tóth’s Sorption Isotherm / A. Pavlenko // Transport in Porous Media. – 2023. – Vol. 148. – Р. 137- 156. https://doi.org/10.1007/s11242-023-01931-7.

6. Бабич А.А. Соя на корм / А.А. Бабич. – М.: Колос, 2000.–112 с.

7. Study on the Enhancement Mechanism of Heat and Moisture Transfer in Deformable Porous Media / Р. Li et al // Processes. – 2023. – № 11(9). – Р. 2699. https://doi.org/10.3390/pr11092699.

8. Drying of porous media by concurrent drainage and evaporation: A pore network modeling study / H. Wu et al // International Journal of Heat and Mass Transfer. – 2019. – Vol. 149. – P. 119158. https://doi.org/10.1016/j.ijheatmasstransfer.2019.118718.

9. Enhancement of 3D mass and heat transfer within a porous ceramic heat exchanger by flowinduced vibration / R. Rzig et al // ACS Omega. – 2022. – Vol. 7, № 15. – P. 13280-13289. https://doi.org/10.1021/acsomega.2c00907.

10. Water status and predictive models of moisture content for soybean dregs during hot-air drying / T. Chen et al // Molecules. – 2022. – Vol. 27(14), Article 4421. https://doi.org/10.3390/molecules27144421.

11. Thermodynamic properties and drying kinetics of ‘okara’ / R.M. Guimarães et al // Revista Brasileira de Engenharia Agrícola e Ambiental. – 2018. – Vol. 22, № 6. – P. 418-423. https://doi.org/10.1590/1807-1929/agriambi.v22n6p418-423.

12. Хазимов К.М. Интенсификация процесса сушки продуктов растительного происхождения с использованием солнечной энергии // Диссертация на соискание ученой степени доктора философии (PhD), Казахский национальный аграрный университет, Алматы. 2015 http://www.kaznau.kz/page/dissovet/dissovet_2015/diss_khazimov.pdf.

13. Recundo-Cuenca A. Soybean seeds and its by-product okara as sources of dietary fibre / A. Recundo-Cuenca, MJ Villaneuva-Suárez, I. Mateos-Aparicio // Measurement by AOAC and Englyst methods. Food Chem. – 2008. – № 108. – Р. 1099-1105.

14. Верфел, Д.Б. Получение соевого масла и шрота: пер. с англ.; под ред. В.В. Ключкина, М.Л. Доморощенковой / Д.Б. Верфел, Н.Х. Витт. – М.: Колос, 2014. – 81 с.

15. Hamdami N. Transport properties of a high porosity model food at above and sub-freezing temperatures / N. Hamdami, J.Y. Monteau, A. Le Bail // Part 2: Evaluation of the effective moisture diffusivity from drying data. Journal of Food Engineering. – 2004. – № 62. – Р. 385-392.

16. Njie D.N. Thermal properties of cassava, yam and plantain / D.N. Njie, T.R. Rumsey, R.P. Singh // Journal of Food Engineering. – 1998. – № 37. – Р. 63-76.

17. Доморощенкова М.Л. Современные технологии получения пищевых белков из соевого шрота / М.Л. Доморощенкова // Пищевая пром-сть. – 2001. – № 4. – С. 6-10.

18. Енкина В.Б. Соя / В.Б. Енкина. – М.: Колос, 1970.

19. Пат. 37358 Республика Казахстан. МПК F26B 3/02, F26B 9/06, F26B 21/00, F26B 23/00. Технологическая установка для сушки окары / Хазимов М.Ж., Погуляев А.Д., Хазимов К.М., Ниязбаев А.К., Садықова А.Қ. – Заявл. 13.03.2024; опубл. 19.09.2025, Бюл. № 38. – URL: https://gosreestr.kazpatent.kz/Invention/Details?docNumber=393987.

20. Иган Ж.П. Соя! Соя! Соя! Великолепные рецепты здорового питания: пер. с англ. С. Холоднова // Ж.П. Иган.– М.: ФАИР-ПРЕСС, 2002. – 160 с.

21. Садықова А.Қ. Определение деформационных характеристик соевой окары / А.Қ. Садықова, А.К. Ниязбаев, А.М. Калиев // Технико-технологическое обеспечение инноваций в агропромышленном комплексе. Материалы ІІІ Международной научно-практической конференции. Мелитополь, 2024. – С. 264-268.