4-санға «Автоматтандыру және ақпараттық технологиялар», «Азық-түлік инженериясы және биотехнология», сондай-ақ «Химиялық технология» бағыттары бойынша мақалалар қабылдау жабылды.

Приём статей в четвёртый номер по направлениям «Автоматизация и информационные технологии», «Пищевая инженерия и биотехнология», а также «Химическая технология» закрыт.

Submissions for the fourth issue in the fields of Automation and Information Technology, Food Engineering and Biotechnology, as well as Chemical Technology, are now closed.

Preview

Шәкәрім Университетінің Хабаршысы. Техникалық ғылымдар сериясы

Шәкәрім Университетінің Хабаршысы. Техникалық ғылымдар сериясы

Кеңейтілген іздеу

АМАРАНТ ДӘНІНІҢ ХИМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ

https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-52

Аңдатпа

Клиникалық мақсаттағы өнімдерді өндіруде емдік қасиеті бар, тағамдық және биологиялық құндылығы жоғары, әртүрлі ауруларды алдын алуға ықпал ететін шикізат түрлеріне соңғы уақытта ғалымдардың назары артып келеді. Нарықтағы көптеген дақылдармен салыстырғанда химиялық құрамы жағынан ерекше және тағамдық құндылығы жоғары шикізаттардың бірі амарант дәні болып табылады. Осыған орай, бұл жұмыста амарант дәндерінің химиялық құрамы мен функционалдық қасиеттері зерттелініп, оның клиникалық мақсаттағы өнімдер өндірісінде қолданылу мүмкіндіктері мен маңыздылығы бағаланды. Зерттеу нәтижесінде амарант дәндері, әсіресе астық дақылдарында жетіспейтін лизинге бай, сондай-ақ треонин, валин және басқа алмастырылмайтын аминқышқылдары да жеткілікті мөлшерде екендігі анықталынды. Минералдардың ішінен кальций, магний, темір және калий жоғары мәнді көрсетті, ал дәрумендердің ішінен Е дәруменінің жоғары мөлшері анықталынды және 1 кг шаққандағы мөлшері 11,29 мг құрады. Амарант липидтерінің май қышқылдық құрамында зерттеу нәтижелері көрсеткендей, қанықпаған май қышқылдарының қаныққан қышқылдардан басым екендігі анықталынды. Қанықпаған май қышқылдарының ішінен линол қышқылы мен олейн қышқылдарының мөлшері басым екендігі зерттелініп, сәкесінше 34,56% және 24,82% көрсетті. Сонымен қатар амарант дәндерінде уытты заттар (Pb, As, Cd, Hg) мөлшері анықталмады. Осылайша, амарант дәндері жоғарыда атап өткен қасиеттері бойынша тағамдық және функционалдық қасиеттерінің жоғары екендігі анықталып, алдағы уақытта мамандандырылған өнімдер, яғни энтералды тамақтануға қолданылатылатын қолайлы өсімдік шикізаты ретінде қарастыруға негіз бола алады.

Авторлар туралы

Д. Б. Тоймбаева
С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті
Қазақстан

Дана Болатовна Тоймбаева – техника және технология магистрі

010000, Қазақстан Республикасы, Астана қ., Жеңіс даңғылы, 62



С. А. Садуахасова
С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті
Қазақстан

Сауле Абдуахаповна Садуахасова – биология ғылымдарының кандидаты

010000, Қазақстан Республикасы, Астана қ., Жеңіс даңғылы, 62



Д. Д. Хамитова
С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті
Қазақстан

Дина Дауреновна Хамитова 

 010000, Қазақстан Республикасы, Астана қ., Жеңіс даңғылы, 62 



Г. Х. Оспанкулова
С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті
Қазақстан

Гульназым Хамитовна Оспанкулова – биология ғылымдарының кандидаты

010000, Қазақстан Республикасы, Астана қ., Жеңіс даңғылы, 62 



Әдебиет тізімі

1. Emerging opportunities in exploring the nutritional/functional value of amaranth / L.M. Coelho et al // Food & Function. – 2018. – Т. 9, № 11. – Р. 5499-5512.

2. A comprehensive exploration of compositional characteristics, bioactive compounds, antinutritional factors, and food applications of amaranths / R. Kour et al // Journal of Applied Biology & Biotechnology. – 2025. – Т. 14, № 10.7324.

3. Nutritional and Bioactive Characterization of Amaranthaceae Seeds From Peru, Slovakia, and Poland: A Comparative Study / E.D. Osei et al // Food Science & Nutrition. – 2025. – Т. 13, № 9. – Р. e70901.

4. A review on amaranth protein: composition, digestibility, health benefits and food industry utilisation / S.L. Rivero Meza et al // International Journal of Food Science and Technology. – 2023. – Т. 58, № 3. – Р. 1564-1574.

5. Tang Y. Phytochemicals in quinoa and amaranth grains and their antioxidant, anti inflammatory, and potential health beneficial effects: a review / Y. Tang, R. Tsao // Molecular nutrition & food research. – 2017. – Т. 61, № 7. – Р. 1600767.

6. Amaranth and quinoa as potential nutraceuticals: A review of anti-nutritional factors, health benefits and their applications in food, medicinal and cosmetic sectors / N. Jan et al // Food Chemistry: X. – 2023. – Т. 18. – Р. 100687.

7. Amaranthus tricolor (red amaranth), an indigenous source of nutrients, minerals, amino acids, phytochemicals, and assessment of its antibacterial activity / F. Jahan et al // Journal of Agriculture and Food Research. – 2022. – Т. 10. – P. 100419.

8. Das S. Amaranths: the crop of great prospect / S. Das // Amaranthus: A promising crop of future. – Singapore: Springer Singapore, 2016. – Р. 13-48.

9. Chan K.F. Genetic diversity and relationships detected by isozyme and RAPD analysis of crop and wild species of Amaranthus / K.F. Chan, M. Sun // Theoretical and applied genetics. – 1997. – Т. 95, № 5. – Р. 865-873.

10. Achigan-Dako E.G. Current knowledge on Amaranthus spp.: research avenues for improved nutritional value and yield in leafy amaranths in sub-Saharan Africa / E.G. Achigan-Dako, O.E.D. Sogbohossou, P. Maundu // Euphytica. – 2014. – Т. 197, № 3. – Р. 303-317.

11. Bhargava A. Response of Amaranthus sp. to salinity stress: a review / A. Bhargava, S. Srivastava // Emerging research in alternative crops. – 2020. – Р. 245-263.

12. Luyckx A. Comparison of salt stress tolerance among two leaf and six grain cultivars of Amaranthus cruentus L / A. Luyckx, S. Lutts, M. Quinet // Plants. – 2023. – Т. 12, № 18. – Р. 3310.

13. Zheleznov A.V. Seed proteins of the wild and the cultivated Amaranthus species / A.V. Zheleznov, L.P. Solonenko, N.B. Zheleznova // Euphytica. – 1997. – Т. 97, № 2. – Р. 177-182.

14. Segura-Nieto M. Biochemistry of amaranth proteins / M. Segura-Nieto // Amaranth biology, chemistry, and technology. – CRC Press, 2018. – Р. 75-106.

15. Characterization of amaranth (Amaranthus hypochondriacus L.) seed proteins / M. Segura-Nieto et al // Journal of Agricultural and Food Chemistry. – 1992. – Т. 40, № 9. – Р. 1553-1558.

16. Characterization of amaranth (Amaranthus hypochondriacus L.) seed proteins / M. Segura-Nieto et al // Journal of Agricultural and Food Chemistry. – 1992. – Т. 40, № 9. – Р. 1553-1558.

17. Identification of bioactive peptide sequences from amaranth (Amaranthus hypochondriacus) seed proteins and their potential role in the prevention of chronic diseases / A. Montoya Rodríguez et al // Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. – 2015. – Т. 14, № 2. – Р. 139-158.

18. Kong X. Physical properties of Amaranthus starch / X. Kong, J. Bao, H. Corke // Food Chemistry. – 2009. – Т. 113, № 2. – Р. 371-376.

19. Zhu F. Structures, physicochemical properties, and applications of amaranth starch / F. Zhu // Critical reviews in food science and nutrition. – 2017. – Т. 57, № 2. – Р. 313-325.

20. Urubkov S.A., Khovanskaya S.S., Smirnov S.O. Comparative analysis of the glycemic index of amaranth and other gluten-free products. – 2019.

21. A compositional study of amaranth grain / R. Becker et al // Journal of food science. – 1981. – Т. 46, № 4. – Р. 1175-1180.

22. Exploring the potentials of underutilized grain amaranth (Amaranthus spp.) along the value chain for food and nutrition security: A review / O.R. Aderibigbe et al // Critical reviews in food science and nutrition. – 2022. – Т. 62, № 3. – Р. 656-669.

23. Mukuwapasi B. Grain amaranth: a versatile untapped climate-smart crop for enhancing food and nutritional security / B. Mukuwapasi, S. Mavengahama, A.S. Gerrano // Discover Agriculture. – 2024. – Т. 2, № 1. – Р. 44.

24. Nutritional composition, functionality, and processing technologies for amaranth / M. Malik et al // Journal of Food Processing and Preservation. – 2023. – Т. 2023, № 1. – Р. 1753029.

25. Effect of sprouting, fermentation and cooking on antioxidant content and total antioxidant activity in quinoa and amaranth / M. Vento et al // International Journal of Molecular Sciences. – 2024. – Т. 25, № 20. – Р. 10972.

26. Effect of roasting times on bioactive compounds, fatty acids, polyphenol and nutrients of amaranth (Amaranthus cruentus L.) seed roasted in pan, and principal component analysis / F. Al Juhaimi et al //Journal of Food Science and Technology. – 2024. – Т. 61, № 1. – Р. 129-138.

27. AOAC. Protein (Crude) in animal feed, forage (Plant Tissue), grain, and oilseeds. Method 2001.11. Official Methods of Analysis of AOAC International. – 2002.

28. Fatty acid determination in fermented milk samples employing direct esterification and gas chromatography / A.F.B. Piccioli et al // Journal of the Brazilian Chemical Society. – 2019. – Т. 30. – Р. 1350-1357.

29. Vitamin stability and growth of psychrotrophic bacteria in refrigerated raw milk acidified with carbon dioxide / I. Sierra et al // Journal of Food Protection. – 1996. – № 59. – Р. 1305-1310.

30. Protein characteristics and peroxidase activities of different Indian wheat varieties and their relationship to chapati-making quality / M.S. Hemalatha et al // European Food Research and Technology. – 2007. – Т. 225. – Р. 463-471.

31. R 4.1.1672-03. Rukovodstvo po metodam kontrolya kachestva i bezopasnosti biologicheski aktivnykh dobavok k pishche. – Vved. 30.06.2004. – Moskva: Federal'nyi tsentr gossanehpidnadzora Minzdrava Rossii, 2004. (in Russian).

32. GOST 30178-96. Syr'e i produkty pishchevye. Atomno-absorbtsionnyi metod opredeleniya toksichnykh ehlementov. – Vved. 01.01.1998. – Minsk: Mezhgosudarstvennyi sovet po standartizatsii, metrologii i sertifikatsii, 1997. (in Russian).

33. GOST R 55484-2013. Myaso i myasnye produkty. Opredelenie soderzhaniya natriya, kaliya, magniya i margantsa metodom plamennoi atomnoi absorbtsii. – Vved. 01.07.2014. – Moskva: Standartinform, 2014. (in Russian).

34. SanPiN 2.3.2.1078-01. Gigienicheskie trebovaniya bezopasnosti i pishchevoi tsennosti pishchevykh produktov: sanitarno-ehpidemiologicheskie pravila i normativy. – Vved. 01.09.2002. – Moskva: Federal'nyi tsentr gossanehpidnadzora Minzdrava Rossii, 2002. (in Russian).

35. Evaluation of the nutritional quality of the grain protein of new amaranths varieties / E.G. Aguilar et al // Plant foods for human nutrition. – 2015. – Т. 70, № 1. – Р. 21-26.

36. Diversity of amino acids composition in cereals / Z. Tomičić et al // Food and Feed Research. – 2022. – Т. 49, № 1. – Р. 11-22.

37. Chornolata L. Biological completeness of protein and its role in farm animals feeding / L. Chornolata, S. Lykhach, T. Naidina // Feeds and Feed Production. – 2023. – № 95. – Р. 170-178.

38. Amino acid contents and biological value of protein in various amaranth species / B. Písaříková et al // Czech Journal of Animal Science. – 2005. – Т. 50, № 4. – Р. 169-174.

39. Esan Y.O. Biochemical and nutritional compositions of two accessions of Amaranthus Cruentus seed flour / Y.O. Esan, O.S. Omoba, V.N. Enujiugha // American Journal of Food Science and Technology. – 2018. – Т. 6, № 4. – Р. 145-150.

40. Martí i Líndez A.A. Arginine-dependent immune responses / A.A. Martí i Líndez, W. Reith // Cellular and Molecular Life Sciences. – 2021. – Т. 78, № 13. – Р. 5303-5324.

41. Andini R. Variation in protein content and amino acids in the leaves of grain, vegetable and weedy types of amaranths / R. Andini, S. Yoshida, R. Ohsawa // Agronomy. – 2013. – Т. 3, № 2. – Р. 391-403.

42. Nutritional and Bioactive Characterization of Amaranthaceae Seeds From Peru, Slovakia, and Poland: A Comparative Study / E.D. Osei et al // Food Science & Nutrition. – 2025. – Т. 13, № 9. – Р. e70901.

43. Higher intakes of potassium and magnesium, but not lower sodium, reduce cardiovascular risk in the Framingham Offspring Study / R.T. Pickering et al // Nutrients. – 2021. – Т. 13, № 1. – Р. 269.

44. Lehmann J.W. Vitamin E isomers in grain amaranths (Amaranthus spp.) / J.W. Lehmann, D.H. Putnam, A.A. Qureshi // Lipids. – 1994. – Т. 29, № 3. – Р. 177-181.

45. Sex differences in vitamin metabolism and their role in oxidative stress regulation and cardiometabolic health / J. Wróblewska et al // Nutrients. – 2025. – Т. 17, № 16. – Р. 2697.

46. Vitamins in the prevention and support therapy of neurodegenerative diseases / K. Orywal et al // International Journal of Molecular Sciences. – 2025. – Т. 26, № 3. – Р. 1333.

47. Vitamins and minerals for energy, fatigue and cognition: a narrative review of the biochemical and clinical evidence / A.L. Tardy et al // Nutrients. – 2020. – Т. 12, № 1. – Р. 228.

48. Kennedy D.O. B vitamins and the brain: mechanisms, dose and efficacy – a review / D.O. Kennedy // Nutrients. – 2016. – Т. 8, № 2. – Р. 68.

49. Oroian M. Amaranth seed polyphenol, fatty acid and amino acid profile / M. Oroian // Applied Sciences. – 2022. – Т. 12, № 4. – Р. 2181.

50. Amaranth seed oil composition / P. Nasirpour-Tabrizi et al // Nutritional Value of Amaranth. – 2020. – Р. 131-164.

51. Venskutonis P.R. Nutritional components of amaranth seeds and vegetables: a review on composition, properties, and uses / P.R. Venskutonis, P. Kraujalis // Comprehensive reviews in food science and food safety. – 2013. – Т. 12, № 4. – Р. 381-412.

52. A comprehensive exploration of compositional characteristics, bioactive compounds, antinutritional factors, and food applications of amaranths / R. Kour et al // Journal of Applied Biology & Biotechnology. – 2025. – Т. 14, № 10.7324.

53. Productive and qualitative traits of Amaranthus cruentus L.: An unconventional healthy ingredient in animal feed / F. Gresta et al // Animals. – 2020. – Т. 10, № 8. – Р. 1428.

54. Differences in seed weight, amino acid, fatty acid, oil, and squalene content in γ-irradiationdeveloped and commercial amaranth varieties (Amaranthus spp.) / M. Szabóová et al // Plants. – 2020. – Т. 9, № 11. – Р. 1412.


Қосымша файлдар

1. Неозаглавлен
Тақырыбы
Тип Өзгесі
Жүктеу (60KB)    
Метадеректер ▾

Рецензия

Дәйектеу үшін:


Тоймбаева Д.Б., Садуахасова С.А., Хамитова Д.Д., Оспанкулова Г.Х. АМАРАНТ ДӘНІНІҢ ХИМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ. Шәкәрім Университетінің Хабаршысы. Техникалық ғылымдар сериясы. 2026;(3(23)):525-534. https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-52

For citation:


Toimbayeva D.B., Saduakhasova S.A., Khamitova D.D., Ospankulova G.H. CHEMICAL AND FUNCTIONAL PROPERTIES OF AMARANTH GRAINS. Bulletin of Shakarim University. Technical Sciences. 2026;(3(23)):525-534. (In Kazakh) https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-52

Қараулар: 15

JATS XML


ISSN 2788-7995 (Print)
ISSN 3006-0524 (Online)
X