ӨНЕРКӘСІПТІК ҚАЛДЫҚТАН ПОЛИСУЛЬФИДТІК КОМПОЗИЦИЯ АЛУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ҚОРҒАУДАҒЫ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-92
Аңдатпа
Экологиялық талаптардың күшеюі және зиянды организмдердің төзімділігінің артуы жағдайында өнеркәсіптік қалдықтар негізінде экологиялық қауіпсіз өсімдіктерді қорғау құралдарын әзірлеу өзекті міндет болып табылады. Күкірт қышқылы өндірісінің күкіртқұрамды кектері биологиялық белсенді қосылыстар алуға арналған әлеуетті шикізат ретінде ерекше қызығушылық тудырады. Кальций гидроксидін пайдалана отырып, 90-95°C температурада және компоненттердің 2,5 : 1 : 10 арақатынасында күкіртті кекті сілтілік экстракциялау технологиясы әзірленді. Алынған кальций полисульфидтері негізіндегі полисульфидтік композиция зертханалық және далалық әдістерді (ұяшықтық және дискілі-диффузиялық әдістер, алма бақтарының фитосанитарлық мониторингі) қолдана отырып, антибактериялық, фунгицидтік және инсектицидтік белсенділігі бойынша зерттелді. Алынған құрамның Erwinia amylovora-ға қарсы дозаға тәуелді антибактериялық әсері бар екені анықталды, ал Fusarium sp. және Alternaria sp. қарсы айқын фунгицидтік белсенділік байқалмады. Далалық жағдайда алма дақылдарының негізгі зиянкестеріне қарсы жоғары инсектицидтік және акарицидтік тиімділік (90 %-ға дейін) тіркелді. Алынған нәтижелер өсімдіктерді фитосанитарлық қорғауға арналған көпфункционалды полисульфидтік композиция алу және екінші реттік ресурстарды ұтымды пайдалану үшін өнеркәсіптік қалдықтарды қайта өңдеудің перспективалы бағыт екенін растайды.
Авторлар туралы
А. Б. МаханбетовҚазақстан
Арман Беркинбаевич Маханбетов – қауымдастырылған профессор, PhD, «Экология» ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері
Қазақстан Республикасы, 161200, Түркістан қ., Бекзат Саттарханов даңғылы, 29
Т. Э. Гаипов
Қазақстан
Тулкинжон Эркинович Гаипов – PhD, Тұрақты даму ғылыми-зерттеу орталығының директоры
Қазақстан Республикасы, 161200, Түркістан қ., Бекзат Саттарханов даңғылы, 29
Д. Х. Юлдашбек
Қазақстан
Давлат Хасанұлы Юлдашбек – химия магистрі, «Экология» ғылыми зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері
Қазақстан Республикасы, 161200, Түркістан қ., Бекзат Саттарханов даңғылы, 29
А. М. Кенжегалиев
Қазақстан
Арнур Мирамулы Кенжегалиев – энтомология зертханасының меңгерушісі
Қазақстан Республикасы, 050070, Алматы қ., Рахат шағынауданы, Күлтөбе көшесі, 1-үй
Г. Д. Исенова
Қазақстан
Гульмира Джанибековна Исенова – биология ғылымдарының кандидаты, Фитосанитарлық зертханалық
сынақ орталығының басшысы
Қазақстан Республикасы, 050070, Алматы қ., Рахат шағынауданы, Күлтөбе көшесі, 1-үй
Әдебиет тізімі
1. Evaluation of remediation of Cr(VI)-contaminated soils by calcium polysulfide: Long-term stabilization and mechanism studies / S. Hu et al // Science of the Total Environment. – 2021. – № 790. – P. 148140. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.148140.
2. Effect of adjuvants on physicochemical properties of lime sulfur on flower/paraffin and application on flower thinning / Y. Li et al // Frontiers in Plant Science. – 2023. – № 14. – P. 1257672. https://doi.org/10.3389/fpls.2023.1257672/
3. Design, synthesis, and insecticidal activities of the novel sulfur-containing meta-amide compounds as potential pesticides / Y. Zhang et al // Journal of Chemical Research. – 2024. – № 48(2). https://doi.org/10.1177/17475198241234629.
4. Preparation of phosphogypsum-based polysulfide and its application in solidified coppercontaminated soil / Y. Dai et al // Environmental Research. – 2025. – № 285. – P. 122403. https://doi.org/10.1016/j.envres.2025.122403.
5. Technological Progress in Sulfur-Based Construction Materials: The Role of Modified Sulfur Cake in Concrete and Bitumen / M. Hashami et al // Applied Sciences. – 2025. – № 15(16). – P. 8790. https://doi.org/10.3390/app15168790.
6. Abdireiim G. Improving thе propеrtiеs of building matеrials from limеstonе-shеll roсk by imprеgnating sulfur-сontaining prеparations basеd on loсal raw matеrials / G. Abdireiim, F. Urakaev // Complex Use of Mineral Resources. – 2021. – № 2(317). – P. 57-63. https://doi.org/10.31643/2021/6445.18.
7. A Review of Sooty Blotch and Flyspeck Disease in German Organic Apple Production / R. Weber et al // Erwerbs-Obstba. – 2016. – № 58. – P. 63-79. https://doi.org/10.1007/s10341-016-0266-x.
8. Kinetics of sulfur nanoparticle growth during their precipitation from aqueous solutions of calcium polysulfide / I. Massalimov et al // Russian Journal of Physical Chemistry. – 2024. – № 98(1). – P. 124-140. https://doi.org/10.31857/S0044453724010179.
9. Effectiveness of lime sulphur and other inorganic fungicides against pear scab as affected by rainfall and timing application / L. Jamar et al // Journal of Plant Diseases and Protection. – 2017. – № 124. – P. 383-391. https://doi.org/10.1007/s41348-017-0085-9.
10. Sparks T.C. IRAC: Mode of action classification and insecticide resistance management / T.C. Sparks, R. Nauen // Pesticide Biochemistry and Physiology. – 2015. – № 121. – P. 122-128. https://doi.org/10.1016/j.pestbp.2014.11.014.
11. Effects of neonicotinoids and fipronil on non-target invertebrates / L.W. Pisa et al // Environmental Science and Pollution Research. – 2015. – № 22. – P. 68-102. https://doi.org/10.1007/s11356-014-3471-x.
12. Damalas C.A. Current Status and Recent Developments in Biopesticide Use / C.A. Damalas, S.D. Koutroubas // Agriculture. – 2018. – № 8(1). – P. 13. https://doi.org/10.3390/agriculture8010013.
13. Holb I.J. Efficacy and phytotoxicity of lime sulphur in organic apple production / I.J. Holb, P.F. de Jong, B. Heijne // Annals of Applied Biology. – 2003. – № 142. – P. 225-233. https://doi.org/10.1111/j.1744-7348.2003.tb00245.x.
14. Popp J. Pesticide Productivity and Food Security. A Review / J. Popp, K. Pető, J. Nagy // Agronomy for Sustainable Development. – 2013. – № 33. – P. 243-255. https://doi.org/10.1007/s13593-012-0105-x.
15. Johnson K.B. Evaluation of Strategies for Fire Blight Control in Organic Pome Fruit Without Antibiotics / K.B. Johnson, T.N. Temple // Plant Disease. – 2013. – № 97(3). – P. 402-409. https://doi.org/10.1094/PDIS-07-12-0638-RE.
16. Metodicheskoe ukazanie po bakterial'nomu ozhogu plodovykh kul'tur Erwinia amylovora (Burrill.) Winslow et al. – Moskva, 2009. – 21s. (in Russian).
17. Metodicheskie ukazaniya po diagnostike i meram bor'by s bakterial'nym nekrozom i ozhogom plodovykh kul'tur / R.I. Gvozdyak i dr. – Moskva, 1987. – 32 s. (in Russian).
18. Abylayeva U. Diagnostika bakterial'nogo ozhoga plodovykh kul'tur v usloviyakh Yugo-Vostoka Respubliki Kazakhstan / U. Abylayeva. – Ġylym ža̋ ne bìlìm. – 2024. – № 2(3 (76)). – S. 38-47. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2024-3-2-38-47. (in Russian).
19. Izuchenie ehffektivnosti preparatov Fitolavin, Farmaiod, Strekar protiv vozbuditelya bakterial'nogo ozhoga plodovykh kul'tur / N.V. Drenova i dr. // Karantin rastenii. Nauka i praktika. – 2017. – № 4 (22). – S. 40-46. (in Russian).
20. Astapchuk I. Efficacy of fungicides against pathogens of apple core rot from the genera Fusarium Link, Alternaria Nees and Botrytis (Fr.) under laboratory conditions / I. Astapchuk, G. Yakuba, A. Nasonov // E3S Web of Conferences. – 2021. – № 285. – P. 03015. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202128503015.
Рецензия
Дәйектеу үшін:
Маханбетов А.Б., Гаипов Т.Э., Юлдашбек Д.Х., Кенжегалиев А.М., Исенова Г.Д. ӨНЕРКӘСІПТІК ҚАЛДЫҚТАН ПОЛИСУЛЬФИДТІК КОМПОЗИЦИЯ АЛУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ФИТОСАНИТАРЛЫҚ ҚОРҒАУДАҒЫ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ. Шәкәрім Университетінің Хабаршысы. Техникалық ғылымдар сериясы. 2026;(3(23)):923-934. https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-92
For citation:
Маkhanbetov A.B., Gaipov T.E., Yuldashbek D.Kh., Кеnzhegaliev A.M., Issenova G.D. PREPARATION OF A POLYSULFIDE COMPOSITION FROM INDUSTRIAL WASTE AND EVALUATION OF ITS EFFICIENCY IN PHYTOSANITARY PLANT PROTECTION. Bulletin of Shakarim University. Technical Sciences. 2026;(3(23)):923-934. (In Russ.) https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-92
JATS XML















