4-санға «Автоматтандыру және ақпараттық технологиялар», «Азық-түлік инженериясы және биотехнология», сондай-ақ «Химиялық технология» бағыттары бойынша мақалалар қабылдау жабылды.

Приём статей в четвёртый номер по направлениям «Автоматизация и информационные технологии», «Пищевая инженерия и биотехнология», а также «Химическая технология» закрыт.

Submissions for the fourth issue in the fields of Automation and Information Technology, Food Engineering and Biotechnology, as well as Chemical Technology, are now closed.

Preview

Шәкәрім Университетінің Хабаршысы. Техникалық ғылымдар сериясы

Шәкәрім Университетінің Хабаршысы. Техникалық ғылымдар сериясы

Кеңейтілген іздеу

МҰНАЙ КОКСЫ ШЫҒЫМЫ МЕН САПАСЫН БАСҚАРУҒА АРНАЛҒАН ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕР МЕН ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУДЫ ҚОЛДАУ ЖҮЙЕСІ

https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-10

Толық мәтін:

Аңдатпа

Мақалада шешім қабылдауды қолдау жүйесіне негізделген айқын емес ортада жоғары сапалы кокс өндіру процестерін лингвистикалық модельдеу және басқару мәселелері қарастырылады және оларды шешу тәсілдері ұсынылады. Эксперттік білімге және MATLAB жүйесінің Fuzzy Logic Toolbox қосымшасын пайдалануға негізделген, айқын емес кіріс және шығыс параметрлері бар күрделі технологиялық жүйелердің лингвистикалық модельдерін синтездеу тәсілі ұсынылған. Ұсынылған тәсіл негізінде, айқын емес қорытынды жүйесі түрінде, баяу кокстеу процесінде кокс шығымын және оның сапа көрсеткіштерін бағалау үшін лингвистикалық модельдер синтезделді. Жоғары сапалы кокс өндіру процесін басқару бойынша талдау және шешім қабылдауға мүмкіндік беретін баяу кокстеу процесінің кіріс және шығыс параметрлерінің тиістілік функциялары және 3D кіріс-шығыс беттері құрылды. Осы жұмыста синтезделген лингвистикалық модельдерге, авторлар әзірлеген және жариялаған баяу кокстеу қондырғысының ректификациялық колоннасы модельдерінің және шешім қабылдау есептерін шешуге арналған эвристикалық тәсілге негізделген интеллектуалды шешімді қолдау жүйесі жасалды. Кокс өндіру процесін тиімді басқару үшін модельдеу және шешім қабылдау процестерін жүзеге асыратын, әзірленген шешім қабылдауды қолдау жүйесінің негізгі интерфейстері келтіріліп, сипатталған. Алынған нәтижелердің жаңалығы мен артықшылығы олардың мүмкіндігінде жатыр. Алынған нәтижелердің жаңалығы мен артықшылығы олардың баяу кокстеу процесін модельдеу және оптимизациялау, сондай-ақ алынған кокстың сапасын айқынсыз ортада басқару мүмкіндігінде жатыр. Зерттеу нәтижелерінің практикалық маңыздылығы – олар анықсыздық пен бастапқы ақпараттың айқын еместігімен сипатталатын шынайы жағдайларда кокс өндіру процесін жедел және тиімді басқаруға мүмкіндік беруіндеі.

Авторлар туралы

Б. Б. Оразбаев
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Қазақстан

Батыр Бидайбекович Оразбаев – техника ғылымдарының докторы, «Жүйелік талдау және басқару» кафедрасының профессоры

Z01A3D7, Қазақстан Республикасы, Астана қ., Қ. Сатпаев к-сі, 2



А. Т. Кишубаева
Торайгыров Университеті
Қазақстан

 Алтынай Тулпаровна Кишубаева - докторанты

S14P3K7, Қазақстан Республикасы, Павлодар қ., Ломов к-сі, 64



К. Н. Оразбаева
Esil university
Қазақстан

Кульман Нахановна Оразбаева – техника ғылымдарының докторы, «Ақпараттық жүйелер және технологиялар» кафедрасының профессоры

Z01A3D8, Қазақстан Республикасы, Астана қ., Жубанов к-сі, 7



Л. М. Абдибекова
Esil university
Қазақстан

Лязат Муратовна Абдибекова – магистр, аға оқытушы, «Ақпараттық жүйлер және технологиялар» кафедрасының профессоры

Z01A3D8, Қазақстан Республикасы, Астана қ., Жубанов к-сі, 7



Б. Е. Утенова
Атырау мұнай және газ университеті
Қазақстан

Балбупе Есенжановна Утенова – техника ғылымдарының кандидаты, «Ақпараттық технологиялар» факультетінің профессоры

E01Y6P0, Қазақстан Республикасы, Атырау қ., Баймуханов к-сі, 45,а



Әдебиет тізімі

1. Карабасова Н.А. Анализ и прогнозирование процесса коксования нефтяных остатков Атырауского YGP / Н.А. Карабасова, Ф.Б. Кайрлиева // Вестник нефтегазовой отрасли Казахстана. – 2025. – Том 7, № 2. – Р. 96-105. https://doi.org/10.54859/kjogi108825.

2. Methods for Modeling and Optimizing the Delayed Coking Process in a Fuzzy Environment / B. Orazbayev et al // Processes. – 2023. – № 11, vol. 450. – Р. 1-19. https://doi.org/10.3390/pr11020450.

3. Witt A. Linguistic Modeling of Information and Markup Languages. In Contributions to Language Technology / A. Witt, D. Metzing // Springer Dordrecht. – 2020. – Р. 33-48. https://doi.org/10.1007/978-90-481-3331-4.

4. Ishibuchi H. Design of Compact Linguistic Models. In: Classification and Modeling with Linguistic Information Granules / H. Ishibuchi, T. Nakashima, M. Nii // Advanced Information Processing. Springer, Berlin, Heidelberg. – 2020. – Р. 181-198. https://doi.org/10.1007/3-540-26875-8_9.

5. Favre J.M. Modeling the Linguistic Architecture of Software Products / J.M. Favre, Lämmel R., Varanovich A. // Model Driven Engineering Languages and Systems. MODELS 2012. Lecture Notes in Computer Science, Springer, Berlin, Heidelberg. – 2022. – Vol 7590. – Р. 151-167. https://doi.org/10.1007/978-3-642-33666-9_11.

6. Ishibuchi H. Multi-Objective Design of Linguistic Models. In: Classification and Modeling with Linguistic Information Granules. Advanced Information Processing / H. Ishibuchi // Springer, Berlin, Heidelberg. – 2021. https://doi.org/10.1007/3-540-26875-8_6.

7. Kickert W.J.M. Towards an Analysis of Linguistic Modelling / W.J.M. Kickert et al // Current Topics in Cybernetics and Systems. Springer, Berlin, Heidelberg. – 2022. – Р. 369-371. https://doi.org/10.1007/978-3-642-93104-8_232.

8. Lukach M.O. Types of linguistic models and their application to solving linguistic tasks / M.O. Lukach // Lviv. – 2023. – 47 p.

9. Поликарпова О.Н. О типах лингвистического моделирования / О.Н. Поликарпова // Вестник Казанского гос. энергетического университета. – 2025. – Том 57, № 3. – С. 45-67.

10. Development and Synthesis of Linguistic Models for Catalytic Cracking Unit in a Fuzzy Environment / B. Orazbayev et al // Processes. – 2024. – № 12. – Р. 1-22. https://doi.org/10.3390/pr12081543.

11. Садовникова Н.П. Системы поддержки принятия решений / Н.П. Садовникова, Д.С. Парыгин, М.В. Щербаков – ВолгГТУ. –Волгоград, 2021. –108 с.

12. Gupta N. Decision Support Systems for Industrial and Scientific Applications / N. Gupta, J.D.D. Roman // Springer Cham. – 2026. – 308 p. https://doi.org/10.1007/978-3-031-89700-9.

13. Decision Support Systems and Decision Trees: An Overview / S.A. Triantafyllou // Artificial Intelligence Algorithm Design for Systems. CSOC 2024. Lecture Notes in Networks and Systems, Springer, Cham. – 2024. – Vol. 1120. – Р. 51-59. https://doi.org/10.1007/978-3-031-70518-2_5.

14. Sànchez-Marrè M. Intelligent Decision Support Systems / M. Sànchez-Marrè // Springer Int. Publ. – 2022. – 457 p.

15. Decision Making for Control of the Gasoline Fraction Hydrotreating Process in a Fuzzy Environment / B. Orazbayev et al // Processes. – 2024. – № 12. – Р. 669. https://doi.org/10.3390/pr12040669.

16. Krivonogov A.A. Application of the Method of Expert Assessments in Determining the Level of Criticality of the Information Security Vulnerability of Smart Contracts / A.A. Krivonogov, Y.N. Philippovich, S.A. Kesel // Software Engineering Application in Systems Design. CoMeSySo 2022. Lecture Notes in Networks and Systems, Springer, Cham. – 2023. – Vol 596. – Р. 512-530. https://doi.org/10.1007/978-3-031-21435-6_45.

17. Li F. Introduction to Fuzzy Sets, Fuzzy Logic, and Fuzzy Inference Systems / F. Li, Q. Shen // In: Fuzzy Rule-Based Inference. Springer, Singapore. – 2024. – Р. 1-15. https://doi.org/10.1007/978-981-97-0491-0_1.

18. Сулейменов Е.Т. Технологический регламент установки замедленного коксования / Е.Т. Сулейменов, Ж.Н. Тулеуов. – Атырау: Изд-во Атырауского университета нефти и газа. – 2023, 118 с.


Рецензия

Дәйектеу үшін:


Оразбаев Б.Б., Кишубаева А.Т., Оразбаева К.Н., Абдибекова Л.М., Утенова Б.Е. МҰНАЙ КОКСЫ ШЫҒЫМЫ МЕН САПАСЫН БАСҚАРУҒА АРНАЛҒАН ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕР МЕН ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУДЫ ҚОЛДАУ ЖҮЙЕСІ. Шәкәрім Университетінің Хабаршысы. Техникалық ғылымдар сериясы. 2026;(3(23)):91-105. https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-10

For citation:


Orazbayev B., Kishubayeva A., Orazbayeva K., Abdibekova L., Utenova B. LINGUISTIC MODELS AND DECISION SUPPORT SYSTEM FOR CONTROLING THE YIELD AND QUALITY OF PETROLEUM COKE. Bulletin of Shakarim University. Technical Sciences. 2026;(3(23)):91-105. (In Russ.) https://doi.org/10.53360/2788-7995-2026-3(23)-10

Қараулар: 21

JATS XML


ISSN 2788-7995 (Print)
ISSN 3006-0524 (Online)
X