ПАЙДАЛАНЫЛҒАН МОТОР МАЙЛАРЫН БЕНТОНИТТІ СОРБЕНТТЕРДІ ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ ТАЗАРТУ ЖӘНЕ КӘДЕГЕ ЖАРАТУ ӘДІСІН ӘЗІРЛЕУ

ұл жұмыста майларды регенерациялаудың заманауи тәсілдері, соның ішінде физикалық, химиялық және сорбциялық әдістер қарастырылып, адсорбциялық тазарту экологиялық қауіпсіз әрі технологиялық тұрғыдан қарапайым балама ретінде негізделді. Табиғи және модификацияланған бентонитті сорбенттерді қолдану арқылы пайдаланылған мотор майларын тиімді тазарту және кәдеге жарату әдісі әзірленді. Зерттеу нысандары ретінде KIXX 10W-40 пайдаланылған мотор майы, П1Т1А және «13 горизонт» бентониттері, сондай-ақ олардың қышқылдық және пероксидтік активация арқылы алынған түрлері қолданылды. Эксперименттік зерттеулер вакуумдық май тазарту қондырғысы мен сорбциялық сүзу әдістерін пайдалану арқылы жүргізілді. Тазарту тиімділігін бағалау үшін FTIR-спектроскопия, термогравиметриялық талдау (TGA) және ICP-MS әдістері қолданылды.Зерттеу нәтижелері май құрамындағы су, тотығу өнімдері, күкіртті қосылыстар мен металл қоспаларының айтарлықтай азайғанын көрсетті. Ең жоғары тиімділік модификацияланған П1Т1А бентонитін қолданғанда байқалды. Модификация сорбенттің меншікті беті мен сорбциялық сыйымдылығын арттырып, адсорбция процесінің тиімділігін жоғарылатады. Сонымен қатар, бұл әдіс энергия шығынын азайтып, экономикалық тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Ұсынылған тәсіл қарапайым, үнемді, масштабтауға қолайлы және екінші реттік улы қалдықтар түзбейді, сондықтан оны өнеркәсіпте кеңінен қолдануға болады.

1. Aссоциация «Ресурс». 2023. РЭО: лишь 25% от 2 млн тонн отработанных смазочных масел собирается для утилизации в России. https://reo.ru.

2. Vazquez-Duhalt R. Environmental impact of used motor oil / R. Vazquez-Duhalt // Science of the Total Environment. – 1989. – № 79(1). – Р. 1-23. https://doi.org/10.1016/0048-9697(89)90049-1.

3. GlobeCore. (n.d.). Regeneration of used oil: reality and perspectives. Retrieved from https://globecore.com/publications/regeneration-used-oil/.

4. Advancing sustainable lubricating oil management: Re-refining techniques, market insights, innovative enhancements, and conversion to fuel / M.R.I. Sazzad et al // Heliyon. – 2024. – № 10(20). https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e39248.

5. European Commission. 2023. Technical report: Waste oils management in the EU (C.OM(2023) 670 final). https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52023DC0670.

6. Rajaković-Ognjanović V. Governing factors for motor oil removal from water with different sorption materials / V. Rajaković-Ognjanović, G. Aleksić, Lj. Rajaković // Journal of Hazardous Materials. – 2008. – № 154(1-3). – Р. 558-563. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2007.10.066.

7. Enhanced removal of diesel oil using new magnetic bentonite-based adsorbents combined with different carbon sources / D. Ewis et al // Water, Air, & Soil Pollution. – 2022. – № 233, Article 195. https://doi.org/10.1007/s11270-022-05662-2.

8. Teneqja V. Activation of Kosovo bentonite with sulphuric acid for recycling of used motor oils / V. Teneqja, S. Drushku // Journal of International Environmental Application & Science. – 2015. – № 10(4). – Р. 408-413. https://izlik.org/JA33PY39PX.

9. Syrmanova K.K. Chemistry and recycling technology of used motor oil / K.K. Syrmanova, A.Y. Kovaleva, Zh. Kaldybekova // Oriental Journal of Chemistry. – 2017. – № 33(6). – Р. 3195-3199. https://doi.org/10.13005/ojc/330665.

10. Cheon Y. Effects of thermal treatment on bentonite stability and europium(III) leachability / Y. Cheon, S. Kim, H.Y. Jeong // Journal of Analytical Science and Technology. – 2025. – № 16(1). – Р. 6. https://doi.org/10.1186/s40543-025-00645-2.

11. Unlocking the energy potential of Moroccan bentonite clay: structural, optical, and thermal insights for advanced applications / N.E. Ghoubali et al // Discover Applied Sciences. – 2025. – № 7. – Р. 887. https://doi.org/10.1007/s42452-025-08787-2.

12. Removal of metal ions and humic acids through polyetherimide membrane with grafted bentonite clay / R.S. Hebbar et al // Scientific Reports. – 2018. – № 8(1). – Р. 4939. https://doi.org/10.1038/s41598-018-23225-3.

13. Acid activation of bentonite clay for recycled automotive oil purification / J. Aguilar et al // E3S Web of Conferences. – 2020. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202019103002.

14. Singh H. Regeneration of used lubricating oil by novel clay-based adsorbents: A comparative FTIR study / H. Singh, R. Gupta, A. Singh // Journal of Environmental Chemical Engineering. – 2022. https://doi.org/10.1016/j.jece.2022.106987.

15. Adsorption and desorption effect of modified bentonite on soil heavy metal Pb/Cd and the feasibility assessment of reducing the ecotoxicity / X. Yang et al // Environmental Sciences Europe. – 2025. – № 37(1). – Р. 105. https://doi.org/10.1186/s12302-025-00798-4.

16. Removal of metal ions and humic acids through polyetherimide membrane with grafted bentonite clay / R.S. Hebbar et al // Scientific Reports. – 2018. – № 8(1). – Р. 4939. https://doi.org/10.1038/s41598-018-23225-3.

17. Acid activation of bentonite clay for recycled automotive oil purification / J. Aguilar et al // E3S Web of Conferences. – 2020. – № 191. – Р. 03002. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202019103002.

18. Singh H. Regeneration of used lubricating oil by novel clay-based adsorbents: A comparative FTIR study / H. Singh, R. Gupta, A. Singh // Journal of Environmental Chemical Engineering. – 2022. – № 10(1). – Р. 106987. https://doi.org/10.1016/j.jece.2022.106987.

19. Wolak A. FTIR analysis and monitoring of used synthetic oils operated under similar driving conditions / A. Wolak, W. Krasodomski, G. Zając // Friction. – 2020. – № 8. – Р. 995-1006. https://doi.org/10.1007/s40544-020-0343-2.

20. Onukwuli O.D. Metal ions adsorption from used lubricating oil using modified clays / O.D. Onukwuli, L.N. Emembolu // Chemical Engineering Communications. – 2017. – № 204(9). – Р. 1063- 1073. https://doi.org/10.1080/00986445.2017.1281845.

21. Oliveira A.A. Adsorption of metals and organics from spent oils using peroxide-activated bentonites / A.A. Oliveira, M.L. da Silva, W.T.P. Dos Santos // Environmental Technology. – 2021. – № 42(1). – Р. 82-92. https://doi.org/10.1080/09593330.2020.1714567.

22. Sharma B.K. Used lubricating oil regeneration using advanced clay treatment / B.K. Sharma, M. Rashid // Journal of Environmental Management. – 2016. – № 181. – Р. 806-813. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2016.07.029.