ГЕНДЕРСОН-ХАССЕЛЬБАЛХ ТЕҢДЕУІНЕ НЕГІЗДЕЛГЕН ҚАН ГАЗОМЕТРИЯСЫ ДЕРЕКТЕРІ БОЙЫНША ҚЫШҚЫЛ-НЕГІЗДІК ТЕПЕ-ТЕҢДІК БҰЗЫЛЫСТАРЫН ДИАГНОСТИКАЛАУҒА АРНАЛҒАН КЛИНИКАЛЫҚ ШЕШІМДЕРДІ ҚОЛДАУ МОДЕЛІ

Мақалада қышқыл-негіздік тепе-теңдік (ҚНТ) бұзылыстарын диагностикалауға арналған клиникалық шешімдерді қолдау жүйесі қарастырылады. Жүйе қанның газдық құрамын (ABG) талдауға және Henderson-Hasselbalch equation теңдеуіне негізделген. Қазіргі клиникалық тәжірибеде диагностиканың дәлдігі мен жылдамдығына қойылатын талаптардың артуы ABG көрсеткіштерін алгоритмдік өңдеудің маңыздылығын күшейтеді. Зерттеу жұмысы қан газдарының негізгі параметрлерін (рН, 𝑃𝑎𝐶𝑂2 , 𝐻𝐶𝑂3 − , BE) жүйелеуге, олардың физиологиялық өзара байланысын талдауға және қышқыл-негіздік бұзылыстарды автоматты түрде жіктейтін логикалықматематикалық модель құруға бағытталған. Алгоритмдік тәсіл метаболикалық және респираторлық бұзылыстарды, сондай-ақ аралас түрлерін компенсациялық механизмдерді ескере отырып анықтауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде компьютерлік модельді қолдану диагноз қоюдың объективтілігін арттырып, клиникалық шешім қабылдау сапасын жақсартады.

1. Pippalapalli J. The respiratory system and acid–base disorders / J. Pippalapalli, A.B. Lumb // BJA education. – 2023. – № 23(6). – Р. 221-228. https://doi.org/10.1016/j.bjae.2023.03.002.

2. Arterial blood gas / D. Castro et al // StatPearls. – 2024. https://www.statpearls.com/point-ofcare/17837#ref_18755915.

3. Arterial Versus Venous Blood Gas Analysis Comparisons, Appropriateness, and Alternatives in Different Acid/Base Clinical Settings: A Systematic Review / L. Saberian et al // Cureus. – 2023. – № 15(7). – Р. e41707. https://doi.org/10.7759/cureus.41707.

4. Fundamentals of arterial blood gas interpretation / J. Yee et al // Kidney360. – 2022. – № 3(8). – Р. 1458-1466. https://doi.org/10.34067/KID.0008102021.

5. Sanagustín M.N. Blood gas analysis: Clinical applications, interpretation and future directions / M.N. Sanagustín, J. Osredkar // Medicine International. – 2025. – № 6(1). – Р. 7. https://doi.org/10.3892/mi.2025.291.

6. Bleich H.L. Computer evaluation of acid-base disorders / H.L. Bleich // The Journal of clinical investigation. – 1969. – № 48(9). – Р. 1689-1696. https://doi.org/10.1172/JCI106134.

7. Shaw I. Acid-base balance: a review of normal physiology / I. Shaw, K. Gregory // BJA education. – 2022. – № 22(10). – Р. 396-401. https://doi.org/10.1016/j.bjae.2022.06.003.

8. Physiology of intracellular calcium buffering / D. Eisner et al // Physiological Reviews. – 2023. – № 103(4). – Р. 2767-2845. https://doi.org/10.1152/physrev.00042.2022.

9. Bear R.A. Assessing acid-base imbalances through laboratory parameters / R.A. Bear, M. Gribik // Hospital Practice. – 1974. – № 9(11). – Р. 157-165. https://doi.org/10.1080/21548331.1974.11706454.

10. Zaharani L. Student exploration of the Henderson-Hasselbach equation and pH readings to determine the p K a value of 4, 4′-trimethylenedipiperidine (TMDP) / L. Zaharani, N.G. Khaligh // Chemistry Teacher International. – 2023. – № 5(4). – Р. 427-437. https://doi.org/10.1515/cti-2023-0036.

11. Sanagustín M.N. Blood gas analysis: Clinical applications, interpretation and future directions / M.N. Sanagustín, J. Osredkar // Medicine International. – 2025. – № 6(1). – Р. 7. https://doi.org/10.3892/mi.2025.291.

12. Dervieux, E. (2024). Caractérisation transcutanée non invasive du contenu sanguin en dioxyde de carbone (CO2) (Doctoral dissertation, Université de Strasbourg). https://theses.hal.science/tel04960702/

13. Severinghaus J.W. Blood gas analysis and critical care medicine / J.W. Severinghaus, P. Astrup, J.F. Murray // American journal of respiratory and critical care medicine. – 1998. – № 157(4). – Р. S. 114-122. https://doi.org/10.1164/ajrccm.157.4.nhlb1-9.

14. Agrò F.E. Acid-base balance and blood gas analysis. In Postoperative critical care for adult cardiac surgical patients / F.E. Agrò, M. Vennari, M. Benedetto // (Cham: Springer International Publishing. – 2018. – Р. 495-526. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-75747-6_16

15. ABG Assistant—Towards an Understanding of Complex Acid-Base Disorders / Ł. Gutowski et al // Journal of Clinical Medicine. – 2021. – № 10(7). – Р. 1516. https://doi.org/10.3390/jcm10071516.

16. Hubble S.M. Acid-base and blood gas analysis / S.M. Hubble // Anaesthesia & Intensive Care Medicine. – 2004. – № 5(11). – Р. 380-383. https://doi.org/10.1383/anes.5.11.380.53406.

17. Constable P.D. Clinical assessment of acid base status: comparison of the Henderson Hasselbalch and strong ion approaches / P.D. Constable // Veterinary clinical pathology. – 2000. – № 29(4). – Р. 115-128. https://doi.org/10.1111/j.1939-165x.2000.tb00241.x.

18. Algorithms to estimate PaCO2 and pH using noninvasive parameters for children with hypoxemic respiratory failure / R.G. Khemani et al // Respiratory care. – 2014. – № 59(8). – Р. 1248- 1257. https://doi.org/10.4187/respcare.02806.

19. Hutch M.R. Applications and challenges of human computer interaction and AI interfaces for health care / M.R. Hutch, Y. Luo // Human Computer Interaction in Healthcare: The Role of Cognition. – 2024. – Р. 63-90.

20. Prediction of acid-base and potassium imbalances in intensive care patients using machine learning techniques / R. Phetrittikun et al // Diagnostics. – 2023. – № 13(6). – Р. 1171. https://doi.org/10.3390/diagnostics13061171.

21. Smith-Erichsen N. Acid-base disturbances in intensive-care patients / N. Smith-Erichsen, J. Kofstad, B. Ingvaldsen // Tidsskrift for den Norske Laegeforening: Tidsskrift for Praktisk Medicin, ny Raekke. – 2010. – № 130(15). – Р. 1471-1474. https://doi.org/10.4045/tidsskr.09.0302.

22. Arterial blood gas analysis and clinical decision-making in emergency and intensive care unit nurses: A performance evaluation / A. Zaboli et al // In Healthcare. – 2025. – Vol. 13, № 3. – Р. 261. https://doi.org/10.3390/healthcare13030261.

23. Krbec M. Sources of error in interpretation of blood gas analysis: Current acid-base models of plasma. – 2023. https://air.unimi.it/handle/2434/976730.