ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ HALYOMORPHA HALYS STÅL ҮЛГІЛЕРІН ГЕОАҚПАРАТТЫҚ МОНИТОРИНГТЕУ, ЦИФРЛЫҚ ПАСПОРТТАУ ЖӘНЕ ДАЙЫНДАУДЫҢ ИНТЕГРАЦИЯЛАНҒАН ЖҮЙЕСІ

Мақалада Оңтүстік Қазақстан жағдайында Halyomorpha halys Stål үлгілерін ерте анықтауға, цифрлық паспорттауға және молекулалық-генетикалық верификацияға дайындауға арналған интеграцияланған техникалық схема ұсынылып, сынақтан өткізілді. Зерттеудің мақсаты ошақтарды GPS-байланыстыруды, үлгілерді стандартталған есепке алуды және COI мен ITS1 маркерлері бойынша кейінгі талдауға жарамды коллекция қалыптастыруды біріктіретін қайталанымды жүйені әзірлеу болды. Жүйені далалық сынақтан өткізу Алматы қаласының Ботаникалық бағында алма мен алмұрт ағаштарында феромондық тұзақтар мен аулағыш белдеулерді пайдалану арқылы жүргізілді. Бақылау барысында дамудың әртүрлі сатыларындағы 215 дара тіркелді. Ең жоғары саны зерттелген аумақтың орталық бөлігінде анықталды; ең жоғары көрсеткіштер D1 және D2 нүктелерінде тіркелді (тиісінше 30 және 33 дара). Феромондық тұзақтардың ересек имаголарды неғұрлым толық анықтауды қамтамасыз ететіні, ал аулағыш белдеулердің нимфалық сатылардың анықталуын арттыратыны белгіленді. Үлгінің біріздендірілген цифрлық паспорты ұсынылды, ол іріктеп алу сәтінен бастап зертханалық өңдеу және кеңістіктік талдау кезеңіне дейінгі деректердің қадағалануын қамтамасыз етеді. Әзірленген жүйе H. halys инвазиялық популяцияларының молекулалық құрылымы бойынша диссертациялық зерттеулердің бірінші кезеңі және өңірлік фитосанитарлық мониторинг бағдарламаларының негізі бола алады.

1. Leskey T.C. Impact of the invasive brown marmorated stink bug in North America and Europe: History, biology, ecology, and management / T.C. Leskey, A.L. Nielsen // Annual Review of Entomology. – 2018. – Vol. 63. P. 599-618. https://doi.org/10.1146/annurev-ento-020117-043226.

2. Esenbekova P.A. First record of Halyomorpha halys (Stål, 1855) (Heteroptera, Pentatomidae) from Kazakhstan / P.A. Esenbekova // Euroasian Entomological Journal. – 2017. – Vol. 16, № 1. – P. 23-24. https://doi.org/10.15298/euroasentj.16.1.05.

3. Biology, ecology, and management of brown marmorated stink bug (Hemiptera: Pentatomidae) / K.B. Rice et al // Journal of Integrated Pest Management. – 2014. – Vol. 5, № 3. https://doi.org/10.1603/IPM14002.

4. Temreshev I.I. New records of a dangerous invasive pest – brown marmorated stink bug Halyomorpha halys Stål, 1855 (Heteroptera, Pentatomidae) in Kazakhstan / I.I. Temreshev, P.A. Esenbekova, A.M. Uspanov // Acta Biologica Sibirica. – 2018. – Vol. 4, № 3. – P. 94-101. https://doi.org/10.14258/abs.v4i3.4413.

5. Improved trap designs and retention mechanisms for Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae) / K.B. Rice et al // Journal of Economic Entomology. – 2018. – Vol. 111, № 5. – P. 2136-2142. https://doi.org/10.1093/jee/toy185.

6. Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae) responses to traps baited with pheromones in peach and apple orchards / C. Akotsen-Mensah et al // Journal of Economic Entomology. – 2018. – Vol. 111, № 5. – P. 2153-2162. https://doi.org/10.1093/jee/toy200.

7. Characterizing spring emergence of adult Halyomorpha halys using experimental overwintering shelters and commercial pheromone traps / J.C. Bergh et al // Entomologia Experimentalis et Applicata. – 2017. – Vol. 162. – P. 336-345. https://doi.org/10.1111/eea.12539.

8. Monitoring of the invasive Halyomorpha halys, a new key pest of fruit orchards in northern Italy / L. Maistrello et al // Journal of Pest Science. – 2017. – Vol. 90, № 4. – P. 1231-1244. https://doi.org/10.1007/s10340-023-01638-0.

9. Monitoring and biosurveillance tools for the brown marmorated stink bug, Halyomorpha halys (Stål) (Hemiptera: Pentatomidae) / A.L. Acebes-Doria et al // Insects. – 2018. – Vol. 9, № 3, Article 82. https://doi.org/10.3390/insects9030082.

10. Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae) genetic diversity in North America and Europe / D.E. Kapantaidaki et al // Insects. – 2019. – Vol. 10, № 6, Article 174. https://doi.org/10.3390/insects10060174.

11. Real-time PCR assay for the identification of the brown marmorated stink bug (Halyomorpha halys) / M.K. Dhami et al // Frontiers in Molecular Biosciences. – 2016. – Vol. 3, Article 5. https://doi.org/10.3389/fmolb.2016.00005.

12. Seasonal abundance and trap comparisons of the invasive brown marmorated stink bug Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae) adults from its native region / M.T. Kamiyama et al // Biologia. – 2024. – Vol. 79. – P. 1341-1349. https://doi.org/10.1007/s11756-024-01618-4.

13. Diversity and distribution of cytochrome oxidase I (COI) haplotypes of the brown marmorated stink bug, Halyomorpha halys Stål (Hemiptera, Pentatomidae), along the eastern front of its invasive range in Eurasia / T.D. Gariepy et al // NeoBiota. – 2021. – Vol. 68. – P. 53-77. https://doi.org/10.3897/neobiota.68.68915.

14. Review of the biology, ecology, and management of Halyomorpha halys in China, Japan, and Korea / D.-H. Lee et al // Environmental Entomology. – 2013. – Vol. 42, № 4. – P. 627-641. https://doi.org/10.1603/EN13006.