ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ТАҒАМ ӨНІМДЕРІН ӨНДІРУДЕ ЖАЛАҢАШ ДӘНДІ СҰЛЫ, АРПА, ТРИТИКАЛЕ ЖӘНЕ ЖАСЫЛ ҚАРАҚҰМЫҚТЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

Жүргізілген зерттеу жұмыстары жалаңаш сұлы, тритикале, жалаңаш арпа және жасыл қарақұмық сияқты дәстүрлі емес дақылдардың дәндерінің химиялық құрамы мен физикалық қасиеттерін зерттеуге бағытталған. Зерттелетін дақылдардың тамақ өнеркәсібінде шектеулі қолданылуына қарамастан, олардың дәні пайдалы қасиеттері бар ақуыздардың, флавоноидтардың, витаминдердің, тағамдық талшықтардың, антиоксиданттардың және фенол қышқылдарының жоғары болуына байланысты айтарлықтай әлеуетке ие. Зерттеулер нәтижесінде ақуыздың ең көп мөлшері жалаңаш сұлы дәнінде (16,17%), ал майдың ең аз мөлшері жасыл қарақұмық дәнінде (1,54%) болатыны анықталды. Көмірсулардың талдауы жасыл қарақұмықтың құрамында көмірсулардың ең жоғары екенін көрсетті. Күлділік арқылы бағаланатын минералды құрам жасыл қарақұмықта 0,16%- дан жалаңаш арпада 1,22%-ға дейін өзгереді. Шикі талшықтың ең көп мөлшері жасыл қарақұмықта (3,52%) байқалады. Дәннің аминқышқылдық құрамына талдау да жүргізілді, мұнда сұлы фенилаланиннің жоғары құрамымен, арпа валиннің жоғары мөлшерімен ерекшеленеді. Зерттеу нәтижелері бұл дәстүрлі емес дәнді дақылдардың тамақ өнеркәсібі үшін маңыздылығын көрсетеді, өйткені олар белоктардың, аминқышқылдарының және диеталық талшықтың құнды көздері ретінде, сондай-ақ жақсартылған тағамдық қасиеттері бар функционалды тағамдарды жасау үшін пайдаланылуы мүмкін.

1. New approaches to increasing the nutritional value of bread products based on the use of nontraditional cereals and biologically active substances with detoxifying properties / G.K. Altynbayeva et al // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – IOP Publishing, 2023. – Т. 1206. – №. 1. – Р. 012047.

2. Molecular mechanism of functional ingredients in barley to combat human chronic diseases / Y. Zeng et al // Oxidative medicine and cellular longevity. – 2020. – Т. 2020. – № 1. – Р. 3836172.

3. Barley: a potential cereal for producing healthy and functional foods / L. Geng et al // Food Quality and Safety. – 2022. – Т. 6. – Р. fyac012.

4. The metabolic effects of oats intake in patients with type 2 diabetes: A systematic review and meta-analysis / Q. Hou et al // Nutrients. – 2015. – Т. 7. – № 12. – Р. 10369-10387.

5. Nutritional quality of triticale (× Triticosecale Wittm.) grown under different cropping systems / E. Straumīte et al // Proceedings of the Latvian Academy of Sciences. – De Gruyter Poland, 2017. – Т. 71. – № 6. – Р. 481.

6. Cappelli A. Challenges and opportunities in wheat flour, pasta, bread, and bakery product production chains: A systematic review of innovations and improvement strategies to increase sustainability, productivity, and product quality / A. Cappelli, E. Cini // Sustainability. – 2021. – Т. 13. – № 5. – Р. 2608.

7. Glycaemic profile and insulin response after consuming triticale flakes / G. Havensone et al // Proceedings of the Latvian Academy of Sciences, Section B: Natural, Exact, and Applied Sciences. – 2017.

8. Prospects for the use of a new non-traditional culture spring tritical in the precise agriculture system in the North-Kazakhstan region / А.К. Kurishbayev et al // Herald of science of S. Seifullin Kazakh agrotechnical university: Multidisciplinary. – 2020. – № 2(105).

9. Buchholz M. Thiamin (vitamin B1) and thiamin phosphate esters in five cereal grains during maturation / M. Buchholz, A.M. Drotleff, W. Ternes // Journal of Cereal Science. – 2012. – Т. 56. – № 1. – Р. 109-114.

10. Kaur H. Physicochemical, functional, pasting and antioxidant properties of flours from different cereals: A comparative evaluation / H. Kaur, B.S. Gill, B.L. Karwasra // International Journal of Advanced Biotechnology and Research. – 2017. – Т. 8. – № 2. – Р. 1220-1231.

11. Collins F.W. Oat phenolics: biochemistry and biological functionality. – 2011.

12. Abdel-Aal E.S.M. Differences in compositional properties of a hulless barley cultivar grown in 23 environments in eastern Canada / E.S.M. Abdel-Aal, T.M. Choo // Canadian Journal of Plant Science. – 2014. – Т. 94. – № 5. – Р. 807-815.

13. Relationships between antioxidant compounds and antioxidant activities of tartary buckwheat during germination / X. Zhou et al // Journal of Food Science and Technology. – 2015. – Т. 52. – Р. 2458-2463.

14. Phytochemicals and biofunctional properties of buckwheat: a review / A. Ahmed et al // The Journal of Agricultural Science. – 2014. – Т. 152. – № 3. – Р. 349-369.

15. Physiological functionalities and mechanisms of β-glucans / J. Bai et al // Trends in Food Science & Technology. – 2019. – Т. 88. – Р. 57-66.

16. Horwitz W., Latimer G. Association of official analytical chemists. Gaithersburg, MD, USA 2000.

17. International A. AOAC Official Method 2001.11 Protein (crude) in animal feed, forage (plant tissue), grain and oilseeds. 2009.

18. A modified GC-MS analytical procedure for separation and detection of multiple classes of carbohydrates / Y.-G. Xia et al // Molecules. – 2018. – № 23. – Р. 1284.

19. GOST ISO 6865-2015 Korma dlya zhivotnykh. Metod opredeleniya soderzhaniya syroi kletchatki. – Moskva: Standartinform, 2016. – 15 s. (In Russian).

20. Determination of 16 kinds of amino acids in health foods by high performance liquid chromatography with pre-column derivatization / S.J. Sun Jian et al. – 2016.

21. Capuano E. The behavior of dietary fiber in the gastrointestinal tract determines its physiological effect / E. Capuano // Critical reviews in food science and nutrition. – 2017. – Т. 57. – № 16. – Р. 3543-3564.