СҮТТЕГІ ЗИЯНДЫ ЗАТТАРДЫ ТАЗАРТУҒА АРНАЛҒАН ЖЕТІЛДІРІЛГЕН ҚОНДЫРҒЫДА ТАБИҒИ СОРБЕНТТЕРДІ ҚОЛДАНУ

Сүт – ең маңызды әрі құнарлы азық-түлік өнімдерінің бірі, алайда оның сапасы экологиялық жағдайға тікелей байланысты. Қоршаған ортаның ластануы ауыр металдардың азық-түлік өнімдерінде жиналуына әкеліп, адам денсаулығына қауіп төндіреді. Олардың ішінде ең қауіптілері – қорғасын (Pb), кадмий (Cd), мышьяк (As) және басқа да элементтер. Зерттеудің мақсаты – шикі сиыр сүтіндегі қорғасын, кадмий және мышьяктың мөлшерін анықтау және табиғи сорбенттерді пайдалану арқылы адсорбциялық тазарту тиімділігін бағалау. Үш елді мекеннен алынған сынамалар инверсиялық-вольтамперометриялық әдіс арқылы талданды. Саржал ауылынан алынған сүт сынамаларында кадмий мөлшері шекті рұқсат етілген концентрациядан (0,067 мг/кг, норма – 0,03 мг/кг) асып кеткені анықталды, ал қорғасын мен мышьяк деңгейлері рұқсат етілген шектерде болды. Сүтті тазарту үшін үш сорбциялық бағаны бар жетілдірілген эксперименттік қондырғы қолданылды, олар шунгит, цеолит және кокос белсендірілген көмірімен толтырылған. Ең жоғары тиімділік 1+3 колонна комбинациясында (шунгит + кокос жаңғағы белсендірілген көмірі) байқалды, ол қорғасынның мөлшерін 91 %-ға, кадмийді – 75 %-ға, ал мышьякты – 84 %-ға төмендетті. Алынған нәтижелер табиғи сорбенттерді сүтті тазарту үшін пайдаланудың орынды екенін дәлелдейді және әзірленген қондырғыны зертханалық және шағын өндірістік жағдайда қолданудың болашағын көрсетеді.

1. Самусенко Л.Д. Качество и безопасность молока: основа продовольственной безопасности / Л.Д. Самусенко, С.Н. Химичева // Вестник аграрной науки. – 2018. – №1(70). – С. 46-50. https://cyberleninka.ru/article/n/kachestvo-i-bezopasnost-moloka-osnovaprodovolstvennoy-bezopasnosti/viewer. (дата обращения: 12.07.2025).

2. Impact of potentially toxic compounds in cow milk: How industrial activities affect animal primary productions / S. Forcada et al // Foods. – 2023. – Vol. 12, № 8. – 17 p. https://doi.org/10.3390/foods12081718.

3. Contamination of milk and dairy products with heavy metals / Н. İstanbulluoğlu et al // Turkey Klinikleri Journal of Medical Sciences. – 2013. – № 33. – P. 410-419. https://doi.org/10.5336/medsci.2012-29718.

4. The effect of environmental factors on heavy metal and mineral compositions of raw milk and water samples / Е. Bıgucu et al // Journal of Tekirdag Agricultural Faculty. – 2016. – № 13 – P. 61-70.

5. Nanotechnology for sustainable wastewater treatment and use for agricultural production: A comparative long-term study / P.D.L.C. Bueno et al // Water Res. – 2017. – № 110. – P. 66-73. https://doi.org/10.1016/j.watres.2016.11.060.

6. Wei Y. Novel Adsorbents and Adsorption Methods for Pollutant Removal / Y. Wei, Y.Wu, X. Wang // Toxics. – 2023. – № 11(12). – P. 11-13. https://doi.org/10.3390/toxics11120954.

7. Meier W.M., Olson D.H. and Baerlocher Ch, Atlas of Zeolite Structure Types / Meier W.M., Olson D.H. and Baerlocher Ch, // 3rd Ed., Butterworth Heinemann, London. – 1987. – 152 p. https://www.iza-structure.org/books/Atlas_5ed.pdf. (дата обращения: 08.07.2025).

8. Efremova S.V. The structure of Kazakhstan shungite / S.V. Efremova, M.K. Korolev // Solid Fuel Chem. – 2003. – Vol. 37. – Р. 9-18.

9. Мусина У.Ш. Экологический потенциал Коксуского шунгита / У.Ш. Мусина // Гидрометеорология и экология. – 2010. – № 4. – С. 154-159.

10. Камбарова Э.А. Адсорбция тяжёлых металлов на модифицированной эпоксидной смолой поверхности шунгита и цеолита / Э.А. Камбарова // Вестник Таразского регионального университета имени М.Х. Дулати. – 2024. – С. 15-20.

11. Андриенко П.Е. Проблемы различных методов очистки воды / П.Е. Андриенко, Ж.А. Арушанян // Научные исследования молодых учёных: сборник статей XXVI Международной научно-практической конференции. – Пенза: МЦНС Наука и Просвещение. – 2024. – С. 32-35.

12. Sorption characteristics of heavy metals onto natural zeolite of clinoptilolite type / R. GhasemiFasaei et al // International Research Journal of Applied and Basic Sciences. – 2012. – Vol. 3, № 10. – P. 2079-2084.

13. Nitrogen sorption and its release in the soil after zeolite application / J. Vilcek et al // Bulgarian Journal of Agricultural Science. – 2013. – Vol. 19, № 2. – P. 228-234.

14. Auerbanch S.A. Handbook of Zeolits Science and Technology / S.A. Auerbanch, K.A. Carrado, P.K. Dutta– NY.: CRC Press, 2003. – 1204 p.

15. Кокосовый активированный уголь (сорбция): – URL: https://sebekpro.ru/katalogresheniy/gotovye-resheniya/172-kokosovyj-aktivirovannyj-ugol-sorbtsiya.html. (дата обращения: 13.07.2025).

16. Adsorption of Heavy Metals: Mechanisms, Kinetics, and Applications of Various Adsorbents in Wastewater Remediation-A Review / Z. Raji et al // Waste. – 2023. – vol. 1, № 3. – 31 p.

17. ГОСТ 33824-2016. Продукты пищевые и продовольственное сырье. Инверсионно-вольтамперометрический метод определения содержания токсичных элементов (кадмия, свинца, меди и цинка). – Введ. 01.07.2017. – М.: Стандартинформ, 2016. – С. 8-13.

18. ГОСТ 31628-2012. Продукты пищевые и продовольственное сырье. Инверсионно-вольтамперометрический метод определения массовой концентрации мышьяка. – Введ. 01.07.2013. – М.: Стандартинформ, 2014. – С. 6-11.

19. Патент РК №11024, G01N 15/00 Стенд для фильтрационной очистки жидких пищевых продуктов от радионуклидов и солей тяжёлых металлов, 22.08.2025, бюл. № 34.

20. Современнные подходы к снижению содержания радионуклидов и солей тяжёлых металлов в жидких пищевых продуктах с использованием адсорбционных технологий: Аналит. Обзор / А.К. Базанова и др. – Семей: «Pro100Print», 2025. – 67 с.

21. ГОСТ 16187-70. Сорбенты. Метод определения фракционного состава. – Введ. 01.07.1971. 1970. – 6 с.

22. ГОСТ 16188-70. Сорбенты. Метод определения прочности при истирании. – Введ. 01.07.1971. 1970. – 5 с.