ВЕГЕТАЦИЯЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ ЖАҒДАЙЫНДА КӨМІРСУТЕКТІ ЗЫМЫРАН ОТЫНЫНЫҢ КОНЦЕНТРАЦИЯЛАРЫНЫҢ ШАЛҒАМНЫҢ ӨСУІ МЕН МОРФОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНЕ ӘСЕРІ

Бұл ғылыми зерттеу мұнай өнімдерінің, атап айтқанда көмірсутекті зымыран отынының (КЗО) өсімдіктерге фитоуытты әсерін бағалауға арналған. Лабораториялық жағдайда тестобъект ретінде кәдімгі шалғам (Raphanus sativus L. var. sativus) пайдаланылды. Жұмысты жүргізудің негізгі себебі – зымыран тасығыштардың бөлшектері құлаған аймақтарда ластанған топырақтың экологиялық жағдайын бағалау қажеттілігі болды.
Зерттеудің басты мақсаты – топырақтың КЗО-мен ластану дәрежесі мен өсімдікиндикатордың морфофизиологиялық параметрлеріндегі өзгерістер арасындағы өзара байланысты анықтау болды. Зерттеу барысында бес түрлі топырақ нұсқасы қолданылды: үшеуі КЗО-ның 100, 500 және 1000 мг/кг концентрацияларымен тәжірибелік үлгілер, сондай-ақ екі бақылау үлгісі – стандартты жасанды топырақ үлгісі (КМ) және нақты ластанған аумақтан алынған топырақ (КФ). Биотестілеу алты апта бойы жүргізілді. Эксперимент барысында өну қабілеті, өсінділердің сабақ және тамыр ұзындықтары тіркеліп, олардың негізінде уыттылық индекстері есептелді.
Нәтижелер КЗО-ның өсімдіктердің дамуы мен тұқым өнуіне кері әсерін көрсетіп отыр. Ең төменгі 100 мг/кг концентрациясында сабақ пен тамыр ұзындығының шамалы қысқаруы байқалды. Алайда КЗО концентрациясы 500 және 1000 мг/кг-ге жеткенде теріс әсер айқын көрінді: тұқымның өнуі тиісінше 40% және 25%-ға дейін төмендеді, ал сабақ пен тамыр ұзындығы бақылау үлгілерімен салыстырғанда 2-4 есеге қысқарды.
Бақылау нәтижелері КЗО фитоуыттылығының дозаға тәуелді сипатын анық көрсетеді. Алынған деректер ластану деңгейін бағалау нормативтерін әзірлеу, экологиялық мониторинг жүргізу және бүлінген аумақтарды қалпына келтіру шараларын жоспарлау үшін практикалық тұрғыдан маңызды.

1. Banks M.K. Comparison of plants for germination toxicity tests in petroleum-contaminated soils / M.K. Banks, K.E. Schultz // Water, Air, and Soil Pollution. – 2005. – Vol. 167. – P. 211-219.

2. Ecotoxicity assessment of aged petroleum sludge using a suite of effects-based end points in earthworm Eisenia fetida / S.-J. Wang et al // Environmental Monitoring and Assessment. – 2010. – Vol. 169. – P. 417-428.

3. Wang W. Literature review on higher plants for toxicity testing / W. Wang // Water, Air, and Soil Pollution. – 1991. – Vol. 59. – P. 381-400.

4. Malachowska-Jutsz A. Toxicity of engine oil contaminated soil made subject to natural attenuation and phytoremediation / A. Malachowska-Jutsz, W. Janosz, J. Rudek // Ochrona Środowiska. – 2012. – Vol. 34. – P. 15-20.

5. Heavy hydrocarbon fate and transport in the environment / D.M. Brown et al // Quarterly Journal of Engineering Geology and Hydrogeology. – 2017. – Vol. 50, № 3. – P. 333-346. https://doi.org/10.1144/qjegh2016-142.

6. Characteristics of PAH tar oil contaminated soils – black particles, resins and implications for treatment strategies / C. Trellu et al // Journal of Hazardous Materials. – 2017. – Vol. 327. – P. 206-215. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2016.12.062.

7. Bekbaeva V.K. Agroecological characteristics of soils disturbed by oil production and methods of their recultivation in Dossor / V.K. Bekbaeva, G.P. Metaksa, A.T. Kanaev // EurAsian Journal of BioSciences. – 2019. – Vol. 13. – P. 1967-1972.

8. Исмаилов Н.М. Микробиология и ферментативная активность нефтезагрязнённых почв / Н.М. Исмаилов. – М.: Наука, 1988. – 42-56 с.

9. Influence of oil pollution on various types of soil / A.F. Tumanyan et al // Chemistry and Technology of Fuels and Oils. – 2017. – Vol. 53. – P. 369-376. https://doi.org/10.1007/s10553-017-0813-7.

10. Ecotoxicity monitoring and bioindicator screening of oil-contaminated soil during bioremediation / W. Shen et al // Ecotoxicology and Environmental Safety. – 2016. – Vol. 124. – P. 120-128. https://doi.org/10.1016/j.ecoenv.2015.10.005.

11. Киреева Н.А. Комплексное биотестирование нефтезагрязнённых почв / Н.А. Киреева, Т.Р. Кабиров, И.Е. Дубовик // Теоретическая и прикладная экология. – 2007. – № 1. – С. 65-69.

12. Зильберман М.В. Биотестирование почв, загрязнённых нефтью и нефтепродуктами / М.В. Зильберман, Е.А. Порошина, Е.В. Зырянова – Пермь: ФГУ УралНИИ Экология, 2005. – 111 с.

13. Plant – bacteria partnerships for the remediation of hydrocarbon contaminated soils / S. Khan et al // Chemosphere. – 2013. – Vol. 90, № 4. – P. 1317-1332. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2012.09.045.

14. Bioremediation of soils contaminated with polycyclic aromatic hydrocarbons, petroleum, pesticides, chlorophenols and heavy metals by composting: applications, microbes and future research needs / M. Chen et al // Biotechnology Advances. – 2015. – Vol. 33, № 6. – P. 745-755. https://doi.org/10.1016/j.biotechadv.2015.05.003.

15. Adam G. Influence of diesel fuel on seed germination / G. Adam, H. Duncan // Environmental Pollution. – 2002. – Vol. 120, № 2. – P. 363-370. https://doi.org/10.1016/S0269-7491(02)00119-7.

16. Попова Е.И. Определение фитотоксичности почв города Тобольска методом биотестирования / Е.И. Попова // Современные проблемы науки и образования. – 2016. – № 4. URL: https://science-education.ru/ru/article/view?id=24965 (дата обращения: 10.01.2025).

17. Кабиров Р.Р. Альтестирование и альгоиндикация (методические аспекты, практическое использование) / Р.Р. Кабиров. – Уфа: Башкирский педагогический университет, 1995. – 125 с.

18. Фитотоксичность дерново-подзолистых почв в зоне влияния животноводческих комплексов и птицефабрик / Е.Н. Богатырева и др. // Почвоведение и агрохимия: Плодородие почв и применение удобрений. – 2020. – № 1(64). – С. 133-142.

19. Фитотестирование в оценке токсичности городских почв / А.В. Прусаченко // Экология урбанизированных территорий. – 2010. – № 2. – С. 105-109.

20. Багдасарян А.С. Биотестирование почв техногенных зон городских территорий с использованием растительных организмов [Электрон. ресурс]. – Ставрополь, 2005. – URL: https://www.dissercat.com/content/biotestirovanie-pochv-tekhnogennykh-zon-gorodskikh-territoriis-ispolzovaniem-rastitelnykh-o (дата обращения: 08.10.2025).

21. Галицкая П.Ю. Тестирование отходов, почв, материалов с использованием живых систем: учеб.-метод. пособие / П.Ю. Галицкая, С.Ю. Селивановская, Р.Х. Гумерова – Казань: Казанский федеральный университет, 2014. – 57 с.